Kum 1965 Vietnam war-ah khan American sipai huaisen deuh mai Bob Butler chu bomb phumruk (landmines) a pal puah palh avangin a ke a chân hlauh mai a. Indo a zawh chuan ropui takin Sipai huaisen chawimawina nen an ramah a haw leh a. Chu thil thlen a?anga Kum 20 zet a liam tawh hnu chuan nikhat chu an khua Arizona ah nipui hun lai, chhun lum vanglai tak hian amah chauhin a garage-ah hna thawkin a buai hle mai a. Chutia a thawh mawlh mawlh lai chuan nu pakhat mangang au thawm a hre ta thut mai a.

A wheelchair nen chuan chu thawm awmna lam pan chuan thei leh thei lovin a inlir chhuak ve ta nghal a. Chu thawm awmna lam kalkawngah chuan hnim buk a lo tam em em mai a. A wheelchair nen chuan a kal thei ta lova. A wheel chair atang chuan chhuk thlain bawkvak chungin thei leh thei lovin harsa takin bawlhlawh leh hnimbuk karah thawm awmna lam pan chuan a vak phei zel a. Nakinah chuan dîl pakhat awmna chu a va thleng ta a. Chutah chuan hmeichhe naupang kum 3 mi lek a upa, a hming Stephanie Hanes chu a lo tlâ hi a lo ni a. Chu hmeichhe naupang khawngaihthlak tak chu kut nei lova piang ani lehnghal a. Chu dil kamah chuan mangang takin a nu chu tanpuitu zawngin a lo au chûl hi a lo ni a. Butler chu rang takin dil chhung ah chuan a li luh ta nghal a. Stephanie chu dil atang chuan a hleuh chhuah pui ta a.

Mahse, Stephanie chu an han enchian meuh chuan a hmai alo dâng vek tawh a, a marphu an hmu lova, a lo thawh tawh mang der lo mai hi a lo ni a.??Butler-a chuan a rang thei ang ber a thawk tir leh tumin a âwmah chuan a han nem dat dat a. A nu chuan hamhaih takin damdawi lam hnathawk ho phone a tum nghal a. Mahse, tumah a be tlang thei der lo mai lehnghal a. Lungchhe takin Stephanie nu chuan a innghahna awm chhun Butler-a chu a koki ah kuahin a ?ap ta hawm hawm mai a. Butler-a chuan a theih ang ang a hnemin, Stephanie nu hnenah chuan,” Ka pi, mangang reng reng suh, dil chhungah khan Stephanie kutah ka ?ang a, hei tunah chuan amah thawk tir tumin ka bei leh mek a, hei a chuap (lungs) aiawh ka ni leh tawh a nia.

Ani leh kei hi kan pahniha kan ?an dun tlat chuan kan hlawhchham reng reng lovang ang, a dam leh ngei ngei dawn alawm” tiin.??Chutia a sawi zawh chiah chuan Stephanie chu a rawn khuh chhuak ta hak a, nikhua a rawn hre leh tan a, a rawn tap chhuak ta nghal mai a. A nu chu lawm takin a au chhuak nghal a. Rang takin Butlera chu kuah lawm lawm pahin, “Thianpa, engtin nge Stephanie kha a rawn dam chhuak leh mai ang tih I hriat thei a?”tiin lawm avanga mittui parawl kuang chung leh mak ti takin a han zawt a. Butler-a chuan, “Ka pi, a nihna takah chuan keipawhin ka hre bik lo, mahse, hmana Vietnam indo lai a bomb-in ka ke a vawrh darh vek lai khan, mangang takin keimah chauhin na tuarin ka awm a. Tumah min tanpuitu ka hmuh mai loh avangin damchhuah inbeiseina reng ka nei tawh lo. Mahse, chutih lai tak chuan vanneihthlak takin Vietnamese hmeichhe naupang te hi ka bulah a lo kal hlauh mai a. A ni chuan thei leh thei lovin khaw hnai ber min pan pui a. Ka beng bulah chuan zawite hian English tawng thiam vak lo chung hian min hrilh ru sa sa a. ‘Ka pu, Ke nei tawh lo mah la, I ke ah ka ?ang ang a, i ?ha leh mai ang, I dam leh em em ang, kan pahnih ?angdun chuan kan ti thei em em ang’ tiin. Chu a tawngkam thlamuanthlak tak chuan kei akara beiseina nei tawh miah lo kha beiseina nung min pe leh a, chuvangin ka lo damchhuah theih leh phah ta a ni.

Chutiang chiah chuan Stephanie chungah pawh hian thlen tir ve ka duh a, a lo thleng dik ta reng a nih hi” tiin a hrilh ta a.??Ka ?hian duh tak, tumah hi he khawvelah hian mahni chauh a khawsa thei kan awm lo. In mamawh tawn ?heuh kan ni. Chuvangin, mahni chauh inngaihtuah lova, midangte tana mi ?angkai , midangte ?anpui theitu ni ?heuh tum thei ila, kan khawvel hringnun hi a va nuam leh zual dawn em!!!

“I kut lo chu Lalpa’n kut dang a nei lo,
I ke lo chu Lalpa’n ke dang a nei lo,
I thawh lo chuan tu nge thawk bik ang le???”
(Lehlin ni: 3.2.2011- kta ralte)

 “Hla taka Rose par hmu tu ten a par mawi na leh a rimtui na an hre phak tak tak theilo” an ti ma thlawn lovin, min liam san ni khan kei hi engtia nasa in nge min ngaih ve ang le, nge min theihnghilh nghal zawk tih hi ka in zawh na ani fo.

Sak hmel hriat ngai reng reng loh  vang khaw dang kha, chhingkhual ah abul tan nan kan lo in tawng ta hlawl a mu mu pawh tuah tha thei lo leh ka kawngkal, ka chaw ei lai thleng a ka mit thla leh rilru a lo lang, ka duh ai sam leh suangtuah na pawh nangmah chauh anih si chuan he ka thinlung chhung ami hi nang ka hmangaihna avanga lo awm ta ani sia.
Ka lo dawn ngai mawlh lo  karah hmangaihna tiang  em  asei tur hi. Khatia lungher silova min liam san ni khan ka thinlung hi a nat dan sawi thiam ila ka va ti teh reng em! Harsatna tawk lo hringfa an awmsilo a ,he ka harsatna tawh hi ka mihring hrin na atang chauh hian ka hre thiam e. Mahse maw Bawihte  ka thinlung hi lungmuan ten  i phut tir lo asin, mi a zawng laia kei hmangaihna lam  a tawm kai lo leh  hmangaih ka nei ti pawh in hre lo a kha chen he khawvel ka lo hrut tawh hnu ah leh hmangaihna lam ah luh lul tak, awlsam taka hmangaihna hlan mai mai theilo ,he ka thinlung hian nang he ti taka ka lo hmangaih  si chuan nang zawng a tha leng dang chu awl sam takin ihneh ang a, i zun a uai hi an tam ka ring thin, i thinlunga mi ihneh theihna leh i nunze mawi khan thu tamsawilo mah la mi tam tak i  hip tawh miau avang in, keia ka hmangaihna ve te chu hriat reng tlakah pawhi ruat hi ka ring thei mawlhlo. I zun zam hian ariang tang ah minlo phuar hman diam ta si a .Bawihte hmangaih engzah nge ineih ka ngaih tuah ngam lova tu fa in nge i thinlung dum pawh ka dawn ngam hek lo.mahse kei min hmangaih chhung hi chuan nang chan che chu ka zuam mawlh lo ani, aw hmangaihna tak hi chu aw!!!.

Khuanu rel reng hi ka tan tawrh thiam ava har ve le!, Nangmah vang hian ka mittui hi ka far tir ma thlawn lova. ilakah phut let ka nei hek lo nang ka hmangaih hi ka tan chuan hlim na ani sia. Sam ang then che hi ka zuam lul lo ani, mahse bawihte ilak ka derdep zia hrereng chunga hmangaih ka nih avang che hian ni khat kara ka be theilo anih chuan ka rilru hi a chi aia,cho loh leng an tam si a,lung min her san hi ka hlau leh si thin,min dem lo la ka dawn lungruk hi

Lungrun itan hian ka tling mawlh lo tih ka hria.
Aw engmah reng hma chhuan tur ka nei velo,
Sir ah min hnawl pawn kei chuan ka dem mawlh lawng che.
Ka tling lo a ni itan hian.

He khawvel ropuina leh mawina te hian min awh fik in ka hre thin. Fam si lovin lai tual min lentir a.I tello chuan damlai hringnun hi ka tan thlan thim ah achang thin asin. Min dem lo la.
I hmangaih ber chu ka ni lo mai thei mahse , kei hi nangmah hmangaih tlat tu ka nih a vang tal pawh hian min liam san mawlh suh ang che aw. Ka neih zawng leh ka theih na itan ka ui nagai lova ka thiam  tawk te in biah thudi ka hlan ve che hi min pawm sak mawlh dawn nia, zaleng dang ten min sel in min dem thin mahse samang then zai irel lawng aw.  Mi te chuan zan thiang reh hnuai ah hmangaih ber tang ah bei in kan nghah hun lawm awm chu alo her ta e tiin am ten hmangaih tak tang ah an bei a ,kei atan erawh zawng ituan na vangkhua pan a min liam san zan kha,ka tan lung ngaihna in tan zan a nia ,he ka zan lungnngaih thlak pindan ah he thu hi itan ka ziak ani sia,

Min hnem zo an awm nemaw za leng zawng zing ah.
Duhthu ai ang sam chang ni hian , hun liam ta zawng kha
Koh kir leh ka nuam ngei e sam ang then loh nan

 Bawihte ka dawn thin, areilo ngei e nang nen a suihlung kan rual lai zawng te,min dawn ve hian ka ring thin asin  i zun ngaia zan mu chhinglo ariang te hi zan thiang reh hnuai ah hian min hnem tu an awm lom ni tiin ka tei kual vel ruaia,mahse hmana ka thian hlui te kha nunhlui min hriat chhuahtir tu an ni a.chutin i sak hmel leh hlilthla zawngte  a lo lang a,ka bel ngam leh mawlh silo.

 Ka lenrual te pawn min dawnpuiphak mawlh lo. Arukten ka buai leh si thin,thing tin par vul leh si ar zawng te pawn min kur pui hian ka hre thin.zan par rim tui hian lunglenna akeng tel em ni?. Tiang ema riang min chantir kalo ring ngai miah lo asin. I kiang ah chuan chhun ni zan khua reng a tawi lua ka ti thin. Mahse maw tun ah zawng ka rel thei mawlh lo zan mu chhin . Ka mai mit ka chhing a ihlim thlabawk alo lang a. Kan sul nun hlui a in dawt in alo lang a. Mut ka tum emaw tia laikhum ka bel hi nangmah kawm tur in he ka lai khum thleh nem hi  ka lo bel zawk zuk nia, biahzai ka rel thiam mawlhlo .  Nang ka kiang ah awm la chu suihlung len hi nem ten tuar dan min zirtir leh anga, chhun ni  zan khua pawh hi hrui ang asei lo tur. Thinlai na hi mi dem lo la ka ngai em che ani e. I sulhnu chhui in hun ka hmang liam mahten laitual ka leng asin tawn ni reng  i awm silo. Zan  hi lo her tawh lo se ka va ti thin tak em.  Nangmah vang hian.

Nang vanga ariang ka chan hi min dawn lo em ni?, ti em a ka lungngaih. Suih lung zawng aleng thin ngei e. Min han dawn ve thin la mual za tam kar atang hian chutin nemten ka tuar mahna. Tihian  kalo ti ve teh ang

You, I hear you’re doin’ fine. Seems like you’re doin’ well
As far as I can tell, time is leaving us behind
Another week has passed. And still I haven’t laughed yet
So tell me what your secret is baby .To letting go, letting go like you did,

Ka thin lung hian auh ruai ruai che anuam asin. Ka tang bel leh  an,hlimtea nuih dun leh nan duh thu  ka sam thin. Hlimten in tuan na vang khua an chuan leng la min nghilh bik suh aw. Zantin atan mangtha aw.

Hmanni chu kan nau pakhat hian bialnu a neih thu min hrilh a, a bialnu neih hmasak a fuh loh avangin rei tak chu nei lem lo in khawhar deuh hian a awm thin a.  Chutia a duhtak mai atawng thar chu alawmpui loh theih loh, amah pawh hi a hlim in a nui deuh sang reng a.  A ngaihthute, chunu chu tha a tih thu te hi min hrilh min hrilh ve thin a.  Kei pawhin, a ngaihzawng neih chu a thawven thlak huaiin ka lo hriatpui a, a chhan pawh a neih hma kha chuan, a bialnu hluiin a rilru a tihnat thu leh ala ngaih reng thu bak sawi tur a hre ngai si lo, a hlim bawk si lo kha a mangan pui awm lek lek thin hian ka hre bawk a.

Vawikhat chu hlim vak lo hian min rawn bia a, tinge I va hlim lo ve ka lo tih chuan, vawiinah a thiante’n a bialnu ngaihzawng hlui an lo hrilh a.  Chupa chu a huat em em thin leh a lo ei loh thin em em kha a lo ni a.  A bialnu, bialpa hlui a vang chuan, a bialnu then a duh thu a rawn sawi  mauh mai a.  Tihngaihna a vang duh hle.  Ka bialnu hi ka duh lo pawh a ni lo, a bialpa hlui khi ka ngei bakah a chetrawp ve  em a, ka bialnu hi ka tenphah deuh tlat alawm a rawn ti a.  Han sawi tur avang hle mai, mimah lo lawmpui ve tawh nak alaia, a bialpa hlui rawn thik ni chiah si lo, rawn ten ta tlat kha.  Kei chuan, a thil kal tawh anih chuan ngaidam mai rawh, I bialnu hi I duh tho si a…blah blah… te ka lo ti kual vel mai mai a.

Hetiang dinhmunah hian thusawi thiam a har khawp mai.  Ten duh suh loh tih ngawt kha him berin ka hre bawk si lo.  Thil kal tawh a nia theihngilh rawh han tih ngawt pawh kha ka in thiam chiah bawk si lo a.  Keimah ngei pawh ni ila ka ten ve tho mai thei bawk si.  An inthen kha ka duh pui bawk si lo.  Sawithiam a har ang reng khawp mai.  Ka tih theih loh tur kha ti turin ka phut ngam bawk si lo a.  Ka theih bik lo ang tih kha sawi mai ka hreh bawk si.  Engnge I ngaih ve dan le?

Thil pakhat leh chu kan thianpa tho hian a bialnu hi intithei fahran in min in hmelhriat tir a.  Awitho, a bialnu chu kan hrechiang mai mai khawp a, a bialnu pawn a nundan thin ka hre chiang tih a hriat khan min hlau deuh tlat bawk a, ka hrilh ang nge hrilh lo ang tih ka inkhap rei a sin.  Ka thianpa tlangval fel leh tha tak tan chuan kha nu kha a nupui atan chuan ka iai pui tlat bawk si.  Mahse sawi leh sawi hnu ka thianpa lah chuan a duh ve hluam hluam bawk sia.  Sawi lo chuan ka thup tluan chhuak ta thak a, an in ban tih ka hriat chuan ka thaw huai ringawt.  Ho ang reng fu na in, thiante duhsak hi a lo na ve duh ngawt mai.

Kan duh emaw duh lo emaw, tupawh hian kan tunhma nun an chhut thei anih tih hriat a, nun fimkhur nan hmang ila a tha fu in ka hria.  Tunhma nun in chhutsak loh tur tih ngawt ai chuan, tunlai kan thangtharte hnenah hian I nun fimkhur rawh nakinah miin an la hnualsuat phah mai thei che asin ti te hian infuih tak zawk ila.  Hmanlai kan pi leh pu te pawh kha an lo fimkhur em kha, nupui pasal neihah phei  kha chuan uluk takin an lo in thlang thin kha I ngaisang thar leh ta ila, tunlai kan nun pawlawh tak pawh hi kan siamtha ve hret hret mah na! “Kawi pawh a kawm a that chuan a rah a tha” an tih kha.  Mi nunngil leh thate fanu fapa na na na chu an tha ang tih hi a rinawm tlat a ni.

Kan thianpa tho pakhat pawh nula hmeltha deuh ka hrilh ve a, “Khanu kha maw a hmel chu a tha ngawt mai, fel pawh a fel, mahse ka duhlo a pa in a eiru nasa em mai ka hlau a ti tlat ringawt”.  Eiru nasa fanu fapa te hi hnawng ta se eiruk hi a tlem phah ang ngem le?

Kan awmna Canada atangin England khawpui London-ah chuan kan han hah chawl phawt a. London atang chuan Air India-ah ka han chuang ta a. Air India-a an staff te hi vai nutling pui pui, vin deuh deuh hlir hi an nih hlawm avangin Air Canada te, China Air Line staff-te nen passenger an enkawl dan a lo dang khawp mai a, a innawm hleih khawp mai. Air India nanana chu passenger tam ber chu vai an ni ber bawk a, invin leh inhnial nawk nawk chungin Delhi kan lut a, chuta trang chuan Calcutta kan han thleng chho ta a. Canada ram ka chhuahsan hmain Mizoram House chu internet atangin ka zawng a, address pawh ka kawl ta nghal thlap a. Airport kan han thleng chu le, tum loh takin vai taxi driver pakhat hian min lo duat ta em em mai a, hotel thlenna tur thlengin min buaipui tak avangin Mizoram House chu pan ta lovin, Mizoram House ka thlen theihna hun tha tak chu ka chan phah ta a ni. Hun remchang a la awm leh em ang chu.

Lengpui, Aizawl chho turin Air ticket ka han book ta a, Kingfisher thlawhna a lo ni a. December ni 13, 2011, zing dar 11 velah chuan Airport ka va pana ka Mizo puite hmuh chak ngawih ngawih leh hmuh tum tlatin ka han chhuak chu, Mizo nula hmeltha nalh tak tak leh hawihhawm tak takte ka han tawng ta hlauh mai a, ka chanchinte min han zawt a, ka han hrilhfiah hlawm a, min duat ta em em mai a. Ka mi tawh hmasakte kha ka chuanna tur thlawhnaa chuang tur an lo ni lo hlauh mai a, ka chuannaa chuang tur Mizo dangte min han zawnpui leh a, vanneihthlak takin kan han zawn hmuh thar nula/tlangval ho chu ka kohhranpui Lunglei Baptist thalai ho an lo ni hlauh mai leh nghal a. Ka mi hriat zawngte pawh kan han sawiho tlang nghe nghe a, min duat bawka ka thla hi a muang em em a, Burma ram ka chhuahsan hnua min boral san ta, min hringtu ka nu leh pate nen intawng leh ang chiah hian an mahniah ka han inhngat chat mai a. An hming min hrilhte kha ka hamhaihin ziah nachang ka lo hre lo va, an address-te nen ka kawl hman lo hi ka  inthiam lo hle.

Thian te’n ka bag-te min khai sak chungin Kingfisher han lutin ka han chuan ve chu!! London atanga Calcutta thleng kan rawn chuanna an staff ho leh an service system hi a lo danglam daih a. China Air Line-a nula nalh tak tak leh hawihhawm tak tak ho ang kha Calcutta leh Lengpui kar service-ah an lo hmang hi mak ka ti tak zet a. Mizoram ka thlen lohna a lo rei tawhin, mahni hnampui hmuh chaknain ka lo rawp tawh bawk a, lepchiah vang ni hauh lovin, chutih laia ka rilru lo luahtu ber chu, Mizo nula ngei thutpuia han titiho ka chak ber mai a ni. Chutiang ngaihtuahnain ka rilru a luah khah tlat lai chuan, min diriam bertu ni awm ang hrima ka en vaipa ka bulah a lo thu ta tlat kha chu kan zinna lam tluang atan a va lucky lo ber ve aw tiin lungni thei thlawt lo chungin ka han thu ngawi hram a.

Mahse, tihngaihna a awm si lo. Vaipa chu Mizo tawngin ka han kawm hram a, Mizo tawng a thiam loh avangin Sap tawngin kan in be ta a, “Mizoram nuam I ti em?” tiin ka han zawt a. “An society leh social organization-te hi ka ngaisang a, ka duh em em a ni,” tia min chhan malh malh laiin induhthawhna rilru a lo chhuak bawk a, kei chu Mizoram mi chu ka ni lova, Burma atanga lo kal ka nih thu leh, kan tawng hman pawh a tlangpuiin a inan thu leh hnam khat kan nih thu te, British kut hnuaia ram pathum awm, India, Bangladesh leh Burma tia kan inthen thu leh kan tenau miah lo a ni tih thute ka han hrilh chu mak a ti a. “Ka lo la hre ngai lova,” tiin a lawm thu min han hrilh takah chuan, Mizo nula ka thutpui lo kha Pathianin hnam dangte hnenah kan hnam chanchin puang tura a remruat a ni ang tiin keimah leh keimah ka inhnem leh hramin ka inhriat chhuah phah ta a ni. Chutih lai chuan India hmun dang leh Calcutta to Lengpui/Aizawl service system a danglamna hian ka rilru a luah ta daih a. Eng vangin nge.…? tia ka han ngaihtuah chhuah chuan kan Mizo society hi vai hovin an lo ngaisang ru hle a ni tih hi a result ka hmuh chhuah chu a ni ta a ni.

India ram hmun danga an service-ahte chuan an vai thawmhnawin an inthuam vek a, Calcutta to Lengpui Kingfisher-ah chuan an staff te hi nula no leh nalh tak takte niin, an silhfen pawh Mizo thuam chu ni lo mahse, sapho thuam dan leh tunlai Mizo thalaite inchei dan hmeh thlapa an han inchei ka ngaihtuah hian Mizo society leh kan standard hi a rukin min zahin special deuhin an service a ni ang tih hi keima suangtuahna leh ngaihdan a ni a, a dik kher lo mai thei a, Air Company a zir pawh a ni thei bawk. Darkar khat leh minutes 20 chhung vel chauh hnua Mizoram Lengpui khua kan han thleng ta mai a, mahni ram leh hnampuite han hmuh chu duhthusam a tling ngei mai.

Conference huaihawttute’n Lengpui-ah chuan lehkha pheka ka hming fiah tawka ziak kengin min lo hmuak a, motor-in Conference hmunpui chu ka han thleng a, a nihnihna chu ka tel ve hman hram a nih chu. Niruk chhung chu Conference tluang takin kan han hmang a, duhthu samin khawvel hmun hrang hrang atanga lo kal khawmte leh Mizoram chhunga lo awmsate, Burma ram atanga lo kalte nen chuan lung si tak leh hlawhtling takin kan hun chu kan han hmang a. Kan hun tawp zan chuan kan zing ami Pu Victor Biak Lian tlawmngaihna zarah Mizo zaithiam Mimi Lalzamliani leh C. Luri thianpa te Music group hmangin intih hlimna hun kan han hmang chu kan tlai hlawm khawp mai. Chumi hnua rilru leh nun ram lo luah khat hman leh chu, Zawl khawpui ngei hmuh chak thuai thuaina hi a lo ni leh ta a. Kum sawm pakhat lai hmuh tawh loh Zawl khawpui pawh khawi maw lai lai chu hai rual lohvin a lo thangin a lo danglam hman a, lung a tileng vawng vawng bawk. Taksa ngei leh mit ngeia ka tawn hriat, hmuh hrehawm ber mai chu Traffic jam leh kawng chep em em hi a ni ber.   Tun tum Aizawl, Mizoram ah ka thil hmuh lawmawm bera ka ngaih chu a mipui mimir hi kum sawm kal ta nena tehkhin chuan, kawng engkim maiah an lo thangin an lo puitling sawt hle tih hi a ni. Kum 2000 kum thleng Aizawlah ka awm a, chutih lai chuan taxi driver-te hi an vin em em a, hman hrehawm anni thin, tun tum chu taxi 15 aia tlem lo kan hmang a an lo hawihhawmin an lo changkang em em a ni. Taxi driver ho hian Mizoram hmel an lo ti mawi hlein ka hria a. Vawikhat chu Khatla atangin Bawngkawn thleng taxi pakhat kan la a, kawng lakah hmeichhia pakhat a lo chuang ve a, a chhuk dawn chuan pawisa pek a han tum chu, driver khan keima hnenah, “Ka pu, engzatnge ka lak ang?” min han ti a. “E khai, nangman tawk i tih zat zat la mai rawh,” tiin ka chhang a. Ka han sawi duhna chhan chu, min zawt lovin a la thei tho naa, a hire tu thu a han neihtir der pawh chu hawihhawmna leh capital service standard a lantir vena a ni. Hetia Aizawl taxi service changkan dan leh Aizawl standard a han pholang hian ka rilrua ngaihtuahna thar min neihtir a. Chu chu hei hi a ni, mipui tana Taxi service ho hi an lo pawimawhin hnam mizia tilangtu an nihna kha ka han chhutin ka han zah em em hman a ni.

Ka lung min dumtu ber dang pakhat chu, Aizawl khaw chhungah hian ka hun neih chhunte hmang tangkai turin hmun pawimawh deuh deuh leh mipui pun khawmna deuh deuh ka han fang ve a, vai leh khawchhak unaute nen an in chawhchawrawi khepkhup mai a, mahse, tunhma kum sawm kal ta lam angin hmel leh tawng inthliarhranna hmel reng reng hi hmuh tur a awm lo hi lung a tiawi ber a, kan hnam hi kan puitling tawk e, ramri (boundary)-in min dai dang mah se, hnam thuah kan chiang tawk tawh e, tih kan han ngaihtuah hian mi hriatpui loh lawm avanga mittui thlengin a tla a ni. Tun hma kum sawm kal taah kha chuan mahni thisen zawmpui ramriin min dai dan avanga, “Burma mi, Ngahpih ho,” tia inau chhuahna khan, kan unau tamtak trih chung leh raltri chunga awm pemna dang nei mai si lote chu, mahni thisen zawmpui unau ngeite ram Mizoram-ah harsa ti em emin a lo khawsak tir a, kan biak chung Pathian mithmuhah chuan thinlung lairil tina vawng vawngtu a ni ngei thin ang le. Tunah chuan kan lo puitling ta, unau thisen zawmpui thuah kan chiang tawh tiin thla a muang em em a, a chhan ber chu, Zo hnam veitute thahnem ngaihna au aw vang a nia, an au aw chu Lalpa beng hriatah a va han mawi dawn em!!

Kum 1990 vela Mizoram ka rawn luhtirha ka hna thawhna ka pi leh pu zawng zawng chibai buk ka han tum a, thenkhat chu hun a chep em avangin ka tlawh hman lova, ka hnathawhna hmasa ber Zarkawt a mi Pu H.T Hrangkhuma (amah chu a lo boral tawh a), Mizoram ka ke rahna hmasa ber leh malsawm bul tanna tiin a la dam ka pi Pi Zokailiani leh a fapa pahnih Pu Lalrengpuia, Pu Lalramhluna, a fanu pahnih Pi Mimi, Pi Lalhmachhuani (Chhuantei) te chhungkim takin ruai kan han theh thei hi ka lung a kim em em bakah Pathian thatzia kan han sawiho tak tak mai chu kan biak chung Pathian pawhin min lawmpui ngei ang. Mizorama kan awm laia inthlahrung leh zakzum taka kan khawsak laiin Lalpa hming avanga hleih nei miah lovin kawm kara kan chen mai mai phal lovin, Pathian thua min lo chawmhlawmtu Electric Veng Baptist Kohhran te zinga tawngtaina hun te ka han dawng thei leh, Fapa anga min lo enkawltu Upa C. Thanmawia te chhung nen Lalpa fak tlangin an chhungkua nen chaw kan han kil ho leh thei hi ropui ka tiin Pathian hming ka fak hle. Khawchhak lam atanga lo chhukthlate hi Mizoram Kohhran tamtakah kan zalen thei vak ngai lova, inhmuhsitna hian Biak In kawng a khar hnan thin, mahse, Electrict Veng Baptist Kohhran erawhchu mi beidawng leh tanpui ngaite tanpuina kawnga Pathian mitmei enin an taima hlein en hranna leh hmusitna an lo nei miah lo hi ka theihhngilh ngai lo, Pathianin malsawm zel rawh se. Kum sarih (7) chhung in luahtu enin min en phal ngai lo. Kan in neitu Pu T Chalthanga te nupa hi an tar hnu a, an in mawitaka an lo sa chhawng thei ka hmuh hian mite khawngaih leh tanpui tute chunga Pathian malsawmna hi tar leh tlai a awm lohzia ka han hmuhchhuah hi ropui ka ti bawk.

Sawi tel loh theih loh, keimah ngei malsawmna dawng tluka ka ngaih, Mizoram ka awm laia khawchhak lam mi awmpui tute, Pathian biakna atan zalenna nei ve lo laka Pathian thua ka rawngbawl pui thin pahnih zinga Pu Thang Pian Khupa chuan MAP ah Arsi pahnih a kokiah a lo bel hman a. Chu bakah Thuampui vengah anmahni in lo nei hmanin an in chhung ngeiah chawhluite kan han kil tlangin Pathian thatzia kan in share tlang theia, ka thian dang pakhat Pu Rev. (Dr) L. M. Andrew hi Mizoram Bible School Principal leh a neitu a lo ni hmante hi ropui ka ti lutuk a, Pathian tihtute hi an tana a duhsakna sangber malsawmna nen a vur thin tih min chian tirin Mizoram ka zin kawng min tihlawhtling tirtu ber pakhata ka neih bawk a ni. Pathian hi a va’n tha thin em!

Aizawl, Mizoram ka thlen huna ka hmuh leh tawng ngei ngei tura ka dah sa, hunin min daih loh avangin Pu KeiHawla Sailo, Pu C. Chawngkunga, leh Pu R. Thangmawia te in ka leng hman lo kha an hriat chhuah hunah ka chungah an vui ngei ang tih hlau chungin ka kalsan hlawm hi pawi ka ti hle mai.

December 27, zing dar 10 vela chuan Norway lam chhuk thla tur ka thianpa nen Taxi driver fel deuh mai kan hmang a, kawng tluanin Mizo hla mawi tak tak min play sak pahin Aizawl khawpui chu kan chhuahsan ta a. Tlawng leihlawn kan thlen chiah chuan Mizoram ngaihna rilru hi a lo lian ta thut a, ka ka ngeiin ring deuh hian tum lawk awm lovin, “Mangtha, Tlawng lui,” tiin ka au chhuak a ni. Taxi driver fel deuh nen chuan ui chung leh phal lo tak chungin, “Tluangtakin, mangtha,” kan inti ta a. Air Port chhungah chuan kan lut ta a, ka rawn chuanna bawk Kingfisher chu kan han chuang leh a, ka thianpa nen ticket la rual kan nih avangin Mizo nula thutpui kha chu beisei theih pawh a ni ta lo a ni. Mizoram tlang leh ram mawi tak tak mai chu kan pel zel a, a tawpna lam chinah chuan lungleng dan hi sawithiam pawh har tak mai, taksa chunga vurtlang daha taksa min hip vawt vawng vawng ang mai hi niin ka inhre ta a.

Thlawhna atanga kan chuanpui Mizo nula/tlangvalte nen hanin thren tur chu nun hian a phal duh lo khawpa, lung a han leng nghal maia, lunglen luatah Mizoram House pan tura rilru lam control hnehtu awm hian min hruai kuai hneh hman ta a, Mizoram House thlen loh chu a ni thei lo. Mizoram House lam rilruin a hawi ta tlat. Mizoram House kal tum awmte ka han zawt kual hlawma, tawng tam mang lo hmelpu Pu Zodingluaia (Ditea) Ramhlun South nen chuan taxi kan la dun ta a. Ka rilru chuan keimahin taxi chuan man ka tum vek ang tiin ka hauh sa a, amah a lo tuan rang zawk a, a lo pe hmasa daiha, han pek let ka tum khan a la duh ta lo reng renga, amah zawkin min tum sak letling ta daih a. Kan titi tui hle a, tawng mang lo hmel pawh a lang tawh bik lova, kawm nuam em em hi a lo nia, Mizoram House-a thleng ve Mizo dangte pawhin mi hi an ngaihsak em em a, kham lo chungin zankhat chauh kan riak tlanga, December 28, 2011-ah anmahni’n taxi te min chahsakin min thlah liam ta a. Airport ka thleng phei chu lung a leng duh em em a ni.

Kingfisher leh Aizawl khawpuia ka thil tawnte kha ka mitthla leh rilruah a lo lang khat leh vek thin a, hriatpuitu awm lo hian Mizoram leh Mizo mipuite ngaihna hi a lo lian hman a, hun hi dan theih leh thlawhna hi khap theih ni ta si lo bawk nen hian.

Mizoram I duai love, I pachang e, Chin (Zofa) zawng zawngte leh Zoram khawvel entawn tlak leh zirtheih khawp ni turin tang fan fan ang che aw! Zofate tan hma la zel ang che, kan in tawh leh hunah thu tamtak kan sawiho leh dawn nia, tuna tan MANGTHA tiin Calcutta atang chuan ka thlahliam ta a……………..   Ottawa, Canada

vanneihtluanga.blogspot.com : A kawr chu school uniform a ni a, a kawrkilh pawh a kilh kim thlap a, a ke chât leh a kut bàl tak tih loh chu khawpui naupang dang  nena danglamna a nei lo. Kum riat mi Muana chu mipa naupang pawl hnih zirlai, an school-a pahnihna ni phâk ngat a ni. Mipa naupang dang ang bawkin Muana chuan vaivuta tualchai chu nuam a ti hle. Mipa naupang dangte tualchaina vaivut ang ni lo,  meipuiin vut a siam inchherchhuanna tlang pawngah Muana chu a tualchai a ni. Chu chu Muana danglamna chu a ni.

Ralkhat atanga thlir i nih chuan, chu tlang pawng hnuai lam chhungril thûk taka meipui inup khu vung vung avangin Muana chu i hmu chiang thei lo mai thei. A thil ken phei chu ralkhat atang chuan hmawlh kawm a ni tih hre kher lo vang. A hmunah en la chuan, hmawlh hmawra thir zum inches 6 vela sei chu, nghakuai ang deuha siam a ni tih i hmu ang. Chu hmawlh kawm tangkaina leh a hman dan chu khawvela zirna in  khawiah mah zirtir ni lo mah se, kum riat mi Muana chuan a hmang thiam tawh. Muanate chhungkua chuan, chu thirkawm chu Job Card leh NLUP leh Thlarau Thianghlim Harhna leh SSA Krismas tih vel aiin pawimawh an ti zawk. Muana te chhungkua chuan Ni Za Inhlawhna hi a awm tih an hre lo a ni satliah lo, India khua leh tui an nih leh nih loh pawh an inhre chiah lo.

Muana bula ding, Muana Nu pawhin chutiang hmawlh kawm chu a nei a. Muana Nu hmanrua phei chu, chutiang hmanraw zinga state of the art tling khawpa hmanraw tha danglam bik a ni. Thirkawmah chuan thirhipthei chhut phel tlang tha leng lawng hi Muana Pain a cher bet tlat a. Han lek kual la, a bul vela thir awm reng reng chu a hap chat chat thei. Chung thirte chu Aizawl khawpui hmun tin atanga bawlhhlawh paih motorin bawlhhlawh a rawn paih khawm karah an lo tel ve thin.

Chung bawlhhlawhte chu Aizawl hmar Zemabawk lamah lirthei lian pui puiin a thiar phei zut zut a. Tuirial thlen hma kawng thlang lama bawlhhlawh paihna hmunpuiah chuan an bun thin. Bawlhhlawh paih motorin tawp tinreng a rawn bun zawh hlim chu, mulukawlh leh choak leh sazu leh thoten an bawm nghal luai luai…. lo. Mihring, nang leh kei ang bawka an hnára nunna thaw a thawk luha, duh leh duat taka Siamtuin a siam mihring, van ropuina hlîpa Pathian Fapa meuhin Bethlehema a rawn pian-chilh mihring ve tho, Muana te chhungkua leh anmahni ang chhungkaw dang 50 dawn laite chuan, püm tiat tiatin an bàwr nghal mup mup mai a. Thir leh plastic an inchuh a, thir chu kg-ah cheng riat, plastic chu kg-ah cheng thumin a bul lawkah vaiin an lei duh a. “I taihmak viau chuan, zing dar thum atangin hai tan ta la, nilenga bawlhhlawh i hai chuan cheng zanga man lai i hai chhuak thei ang,” tiin Muana nu chuan an eizawnna hlâwkzia hlim takin min hrilh.

Hâi ve turin han inngaihtuah chhin ta ila. Thir chu a tam lo va, plastic a tam ber a. Plastic cheng zanga man chu kg 166.66 a ni. Bawlhhlawh kang meikhu dum nguih nguih mai hip chunga inchuh ngata plastic bur chhia kg 166 hai chhuak tur chuan… a bùka bùk a nih avangin Kg 10 fun pawh lian tak a nia. Kei chuan ni khatah cheng 100 man ka hai chhuak dawn lo tih leh, kar hnih ka thawh chuan meikhu avangin ka kulcho nghal dawn tih ka hre mai.

Khaw nge Muana Pa? Nikum hmasa maiah khan, thingtlang hla tak atangin inhlawh turin khawpuiah Muana te nufa chu a rawn pempui a. Mak tak maiin Muana Pa kut chuan thahrui a nei lo ta thut mai a. Engmah a hum nghet thei lo. Doctor damdawi chawh leina a nei si lo. Tichuan, a neih chhun, a hmawlh kawm chu Muana Nu a rochun a. Muana Pate ina “Chheih raw khah a lawi dawn e” tia an lawm luh zan khan Muana Nu chuan bawlhhlawh hâia ei zawng tur a nih a hre lâwk bik lo. Mahse, loh theih lohna avangin ni tin bawlhhlawh a hai a lo tul ta. Nilenga a hai hnuah zanah a han mu a, “Mumangah pawh bawlhhlawh tho ka hai!” a ti. A hai chhuah chu a pasal fanaute intuamhlawmna awm chhun a lo ni ta.

Muana te chhungkua zawng an la vannei e. Chu bawlhhlawh paihna hmun chu chhuahsan la, Tuirial Lei panna kawngpuiah kal zel la, airport vengah peng la, sipai kawmthlang lama step kha zawh la, in pakhatah lut teh. Cement ip sûkfai hmanga thênbawm siam chhungah nausen hmel tha tak mu i hmu ang. A bulah, bangrel rinchhana khum dawh chawpah chuan, Naute nu, kum 25 mi vel lek, TB natna sawisak vanga ruhkawl ringawt ni tawh, beidawnga mu i hmu bawk ang. Naute pa chuan, a nupui chu thla engzat nge a mut tawh a chhût thiam chiah lo. Dem suh, chu inah chuan calendar a awm lo. Ka va luh lai chuan, a hmangaih em em a nupui kut cher tak chu vuan chungin Naute Pa chu a bulah a lo thu a. An chenna in, Fit 10 bial vel lek bang chhak lamah chuan, i coke inna bur ruak i paih kha chhar khawmin, tuten emaw ipah an lo hnawh khawm a.

“Tute lâk khawm nge?”

“Ka faten vawiina bawlhhlawh paihnaa an chhar khawm a nih kha. Kei lah chu nu ber enkawl a ngai si a… Khang kha kan hralh theih chuan…”

Sawi zel chi a ni lo. Hmun dangah chuan, phur takin, “Krismas Chibai” ka ti thin.

He inah hi chuan, zak tak chunga “Lalpa, min ngaidam rawh,” tih bak sawi tur ka nei lo

A hnampuite’na chhuang em em a, “Mizo Shakespeare-a” kan tih hial khawpa thu leh hla thiam, mi bâk sâwna Zotawng lama diau lo leh mi bâk chhama Sâptawng lama duai lo, a hawina lam apianga Zofate min thlek rualtir dial dial thei khawpa huhâng leh huvâng ngah, tawng lettu (translator) themthiam tâwpthang, fakselna (criticism) lama hmahruaitu ropui, critic chhuanawm chungchuang, chanchinbu enkawltu (editor) tha eltiang, dictionary siamtu (lexicographer) duhawm filawr JF Laldailova (1925 – 1979) hi chu, “Mizo ka ni,” ti a inchhâl ngam chin, ziak leh chhiar thiam ve êk êk tawh phawt chuan kan hre fur awm e. Chuvangin, tun tumah chuan a nâwlpuiina kan hriat lem loh a mizia leh a nun lairil kan luhchilh dawn a ni.

Tam tak chuan a thu thiam zia te, Mizo fate tana a hnathawh ropui tak tak leh a rohlu min hnutchhiah zozaite hi hmuh kân a, enkhûmin a zu in thin te, a tâlpâwl ve deuh hun lai te hi sawi chîk tehah kan nei a. JF-a nun kha ngunthlûk taka kan bihchian chuan entawntlâk thil tam tak a awm a. Sum leh pai ngah, mi thiltithei leh ropuite ngaihsânna boruak chhia ringawtina a chiahpiah, Pathianina mitin thinlunga a dah mihring thatna leh ze duhawm lanchhuahtir nachang hre tawh miah lo khawpa kawng bote tan a nunah khan zir tur a kuh tul a ni.

JF Laldailova kha mi taima leh tumruh rum rût, a thil tih tawh kha chu âtchilh khawpa hlawhtling tlâka bei zel mai mi a ni a. Chuvangin a huang dai tawh chinah reng reng kha chuan “a ber” a kai thei zel a ni.

Kum 10 mi âwrh a nihin an unau zinga a berh ber chu St. Placid’s School, Chittagong-a kal turin Fr. Godfrey-a’n a thlang a. Saptawng emaw Vaitawng emaw pawh kawi khat mah hre lova sikul kal kha a ni bawk a, Vai naupangho khan an lo hmusit ngang mai a. “Lusei Hnam mawl” (Wild Lushai) ti te leh “Ramhnuai mi” (Jungly Man) ti tea chhaih nawmnahin an ûm dûl dûl a. Pûm tiat tiat hian an bâwr lut lut reng mai a. A tlân hah tâwpah tan khawhin a rawn khawih hmasa apiang a lo thuai let ve ta thin a. An zirtirtute’n an chhan a ngai fo thin. Mittui nena nî a vuiliam châng lah a tam thin narawh e.

Chu’ng avang chuan a rilru tipaukhauhin Vaiho chunga lêng thei tur chuan zirna lamah theihtâwpin tan a han khawh ta tak tak a. Saptawnga an classic thawnthu bu leh hriatna tizau thei science, mathematics leh literature lam tumahina chhiar tina an tin lohte chu library atanga hawhin a bûr ngar ngar a. Khaw thian that deuh zân te hian an hostel enkawltu (warden) mut pindana entlang lian an dah te chu ru chhuakin sikul inchung zâwlah a bun a, zankhua khua hian arsi te a thlir ru thin a. Zing thawh hmain a dah kir leh thin. Chutiang chiah chuan an sikula science laboratory te chu tukverh pakhat darthlalang keh atanga hawng rû-in zanah te hian a luhkhung ta thin a, an science kit man to pui pui, an zirtirtute pawhina chhawrbawl ngaihna an hriat lohte chu inzir nan a hmang thin a ni. Chutianga ngawrh taka a beih hnuah chuan an zirtirtute mit a tlun bâkah a zirlaipuite ngaihsan a lo hlawh ta a. A hmaa hmusit taka chhaih nawmnahtute ngei khan “Khawchhak mifing” (Wise man of the east) an ti ta hial a. “Lersia se chi tha” ang maiin a hmel en ai khan a lo lâktlâk a, zirna lamah pawh vawi 22 exam-ah vawi 17 lai pakhatna a ni.

Indopui Pahnihnain zualkai lam a pan zel avanga an sikul khar a nih a, Mizorama a lo haw leh hnuah Royal Indian Air Force-ah air craftman-in a lût a. Sipaia a luh rualpuite hrilhfâk kai khawpin a hming a chher a. Lawmman chi hrang hrang: silai kah thiam ber, music instrument chi hrang hrang chelek thiam ber, sipai lâm zei ber tih ang reng lawmman kha a hui chho mawlh mawlh a; War Medal leh Independence Medal pawh a dawng a ni. Kar lovah Sergeant-ah kaisangin Assistant Bandmaster-ah dah a ni a. Zofate zinga band instructor hmasa ber a ni ta hial a ni. Bandmaster a niha rimawi hnamraw chi hrang hrang a kuta a han awm tâkah chuan thiam kim vek tumin a han zir leh ta tlauh tlauh va, program an neih dawna an band member zinga damlo an awm palh pawhin a tu ai mai pawh kha a awh thei ta zel a, an pute lawm a hlawh phah hle.

A hun laia natna tihbaiawm ber pawl TB natnain a tlâkbuak avanga Sipai atanga chawlhtir a ni a, thorax plasty operation- a, a nâkruh pakua lai paihsak a nih hnua a lo haw leh chuan, a natna avangin sawrkar hna lamah a hnawng tawh si a, huan siam lamah hma a’n keu tan a. Mizo chin dan anga lo neih ai chuan agriculture science hmanga huan siam kha a tuipui zawk a. Amah ngei pawhin fiamthuin, “Tuthlawh chelek hi ka chemkalna zawng tak a ni a; chem chelek erawh hi chu ka tuthlawh kalna lam a ni lo,” a ti nghe nghe. Tlangnuam tuikhur kamah chuan terrace laiin England lane, France lane, Denmark lane leh ama lane bik liau liau te siam hrang thliahin experiment a bei a. Mizorama lei tihthatna ‘chemical fertilizer’ ching chhuak hmasatu a ni nghe nghe. Mi kâwmkâr chhiar hnuaia ar-êk lei leh khawlai vawk-êk te chu, mi dawrâwn paih mawng a thawm that leh nên a awi liam ni tin ta mai a. A huan bul kawnga pa losûl haw te ani lei lai hriat phâk ngei tûra ringa an tawng a hriatte chu: “Khu eng nge maw a tih le?” “Bawng leh khau chaw tûr a siam a nih khu!” “Ni lo, antam zîkhlûm chîn a tum a nih khu. Tlangnuam ramah zîkhlûm a hlûm ve thei lo tih a la hre lo a nih khu. Vai rama sei lian a ni a, ram chinchâng a la hre ve lo a nih khu!” Khatianga an han tawngkhum pawh khan a tihnual chuang lo va. A taimak leh a thawhrim zarah thlai a thar hlawk hle a Mi dangina kum tluana an buh chin atanga an hlawhchhuah chu thla nga chhung lekin zikhlûmin a lei thei der a. Mizoram sawrkarina thlai entirsiakna (Community Project Exhibition) tum hnih a buatsaih (1954 & 1955)-ah pawh lawmman awm zawng zawng a hui fai pak deuh thaw a ni. A antam thar te chu thlangra tiat tiata hlai te a ni a, a ‘knol khol’ thar pakhat pawh inches 23 hawlhtlang a tling hial.

A hriselna a that loh chho zel avangin thahrui hmanga eizawn chu a chhunzawm hleithei ta lo va, thluak hmanga eizawnna lehkhabu ziah leh chhuah lamah a pakai ta a. Press hrang hrang (Khuma Printing press, Zoram Printing Press, etc.)-ah te Manager-cum-editor-in a awm a. A Zotawng thiam that tawk loh avangin mi ngawichawi leh zakzuma an sawi thin a ni a. Zotawng chu thiam tumin a han zir ta ngar ngar a. Pitar, putar te kâwm kualin, naupang inkhualtelem te hi a rei iak a thut chilh a, mi titi kotlângah dâkin an tawngkam hman te a chhinchhiah ru zel a. Mû-in an âr a lâk tum pawh a, a chhungte hnena, “Mû-in kan âr a phur bo daih,” ti te, ruah a tla dawn ni a a hriat avanga puan pho a seng pawh a, “Ka hriat danin ruah a sur vak a, kan puan sûk kha inah ka hruai haw vek,” ti te mai maia Zotawng hmang thin kha a han inzir tak tak chuan kum 6 chhung lekin Zotawng thiam berah a thang hman ta hial a ni.

Thil reng reng kha thiam tumin a chîk uluk peih a. An sikul kal laia Vai magician-ho magic tricts te kha uluk takin a en a, “Ngunthlûk taka ka chîk thin avang khan an trick ka man hman loh hi a awm ngai mang lo,” a ti hial a. Sipai atanga a chawlh hlimchhawn khan Aizawla sikul hrang hrang (Sikulpuiah te, Dawrpui M.E. School, etc.) -ah te, YMA hall leh hmun pawimawh tak takah mitdawivaih (magic) chu an chhuahtir ta sup sup a, hetiang magic show hi a hmain Mizo mipuite’n la hre ngai hlawm tehchiam hek lo, lar namen lohin a larpui a, Aizawl mipuiin an âtchilh a ni hawt mai. Kum 1951 kumhlui thlah zana a “magic show” lo chhim vetu Sâp Monsigner Bleen, CSC phei chuan, “A hmanrua leh an stage-in duhthu a sâm lo deuh mai pawha Sâpramah pawh hei aia hmuhnawm chu an chhuah bik lo,” a ti hial a ni.

Mi tumruh a nihzia chu, “A tâwk ta e,” a tih chuan kum 25 zet thian bera a lo neih tawh zu kha a thlah fel hmiah thei a. Chumi chen deuh thaw chhum lo chat lova a lo zûk thin meizial pawh a nghei fithla hmak thei a ni. “TB natna pawh ka ngam tawh a, cancer natna pawh hi ka hneh theih ka ring a ni,” ti ve ngam ngat mai kha a ni a. Mak angreng tak mai chu khatih laia TB natna avanga “thoracoplasty”-a nâkruh an paihsak zinga dam rei ber record-a an dah French pa kha a nâkruh 7 an paihsak hnu-ah hriselna dan engkim – ei leh thuhlaah te, taksa sawizawi chungchangah te – a zawm that avang khan kum 20 lai a dam a. JF-a kha chu a nâkruh 9 an paihsak hnu-ah kum 31 zet zu han dam a. “TB natna ka ngam,” a ti pawh hi a âwm lo hran lo ve.

Amah kha mi paukhauh, chhel leh huaisen tak a ni a. Kan hranghlui mual liam ta R.Vanlawma’n a sawi dan phei chuan TB avanga a nâkruh pakua an paih dawn pawh khan, “Nâkruh paih hi engtiang chiaha nâ nge a nih ka hre ve duh reng reng,” tiin nachhâwkna – hnimhlum emaw, kahhitna emaw – pawh hman duh lova hel tawrh ngat ngam kha a ni. Chutih lai vêk chuan amah kha mi lung no tak leh mi lungleng thei em em mai a ni mauh mai bawk a. Lehkha zira Chittagong-a vai zinga a awm laite khan a lung hi a a han lêng thei êm êm khawp a. Khawthlang Tuipui (Karnaphuli) luangte chu, “Hetah hian Zoram thlî a tel ve ngei ang,” ti tein hmai phih nân a hmang thin niin a sawi. Dârbu tum te kha pa upa lam chauh thiam tura ngaih a nih laiin kum riat mi a nih laiin an unau thumin an thiam tawh a. Gauhati Radio Station atanga Mizo Programme-a darbu tum an tihchhuah thin pawh kha an unau thuma an tum a ni. Chittagong sikula lût tûra a pa nen Sairanga an chhuk tum khan. Tlawng kamah Pâwih sumdawng dar-bêl phur an tâwk a. Sai thing la Tlawnga inbual an hmu bawk a, chuta a unaute hnena a lehkhathawn hmasak berah chuan, “Vawiin chu Haulawng ka ngai ngawt mai! Kan darbu hlaa, ‘Kal rawh, kal rawh, sai kal rawh.  Tlawng dûng zawh rawh, Haulawng chil rawh.  Pâwih chil rawh,’ tih thu kha a famkim teuh hle mai,” tiin a ziak a ni.

A phai kal hmaa lênkhâwm zai a hriat zawng zawngte chu theihnghilh lovin a vawng tlat a. A puitlin hnuah pawh a hriat belh zel bawk a. Zaipui tur a hmuh kha chuan tlaivar kha a peih deuh reng a. Catholic kohhranah lawi ni mah sela, Presbyterian kohhran lênkhawmnaah te kha a tel ve reng peih a. Mizorama a lo chhuah hlimchhawna zaikhâwmnaa a kal ve fo mai kha Pi Mûmi pawhin mak a ti thin hle a, “Dungtawi, hla pawh i hre ve mang âwm si lo va, engtin nge i zaikhâwm i zaikhâwm peih a?” ti a a lo zawh chuan, “A thu leh a thlûk tih loh chu ka hre vek alawm,” a ti mai thin. Khatia a han tuichilh tak tak hnuah kha chuan a hunlaia Mizote zinga, eng ang zai pawh hre tam ber pawla an sawi a nih phah thei ta a ni. Amah ngeiin hei hi mi lunglêng chi a nih vang niin a sawi a, “Lunglêng mi ni suh ila khawiah tehlul nge hla chang khat pawh fumfêa ka by-heart theih ang?” a ti thin.

Mite’na, “Engati nge Mizo tawng theihnghilh thak khawpa Vai rama seilian si, tûn kum ruk chhung emaw leka Mizo tawng thiam bera i than leh theih tak ?” ti a an zawh chang pawhin, “In mi fakderna hi tak tak ni se ka va han ti êm! Engpawh ni se, in rin aia ka thiam chak pawhin, mi lunglêng thei mi ka nih vang chauh a ni ang,” tiin a chhâng thin a ni.

Pathian thilsiam, khuarel te, hun inthlâk te, hunpui lo her chhuak te hian an lung an lên thei em em a, a lehkhathawnah pawh: “December thla thar ni te hian Krismas hla sa hian ka zai ka zai thin a. “Lal pian hun pangpar a vul leh ta,” tihte hi ka tuipui êm êm thin a. December ni khatah chuan nihawi hi chuan vul lai a tawng hman na meuh mai a. Mahse enchet dâwl zawk tlângsâm hi chu nghâkhlel takin ka lo thlir thin,” a ti a.

“Krismas chawhnu her, nî-ina tlâng pang a chhun tleu te hi ka ngai thiam lo. Tlai ni tla kâwl êng te hi hmu hreh chung chungin ka hmu ning lo. Pawm lai neih leh neih lohva î pawh a ni lo va, zan thla êng tak mai hnuaiah te hian ka muhil hleithei lo va, fianrialah hnah te ka va tum leh ringawt thin. Mi la mu nghet lote pawh an lunglêng ve thei a ni chêk ang chu, “Tû nge ni ta ngai?” ti ni âwm takin tukverhte hi an rawn hawng sap sap thin asin. Tlangsâm par, hlonuar leh theite par te hi enchet dâwl ka ti a, a par mal tê pawh hi rei fê ka bih peih thin,” ti têin a lunglen thin zia a sawi bawk.

Mahni hmasial lo, mi rilru tha a ni a. Thei leh thlai – âlû, serthlum tih angreng a lei dâwn te khan a tha tha a thlang ve duh ngai lo va, a lâk awlsam apiang kha a lei mai thin. “Duh han thlan zut zut chu a mahni hmasial thlâk ka ti a, keiin a tha tha nei ila, midangin a sawrbawl chhe tê tê nei se tihna ang thei dâwna ka hriat avangin duh ka thlang duh ngai lo,” a ti. Mi chuhhelh leh huamhauh a nih lohzia chu Mizo Academy of Letters-a a inhman ve lai pawh khan Assam sawrkar atanga lehkhabu chhuah tanpuina ( publication grants) kum tina lo kal thin te kha duh ni se chuan lo pusum têl ve awk thei a ni nachungin a lehkhabu chhut nân pawisa sen pawh a dil ve lo va; mi dang erawh chu a sawi hlawhtlinsak hnem viau lawi si a ni.

TB veite tana sawrkarina tanpuina a sem thin te kha amah duhsaktute’n dil ve tura an nawr chang paw’n, “Kei aia mamawh zawkte’n an chan loh phah palh dah ang nge,” tiin a hnial fithla thak thin. Khatia cancer a han vei zui lehzel tâkah kha chuan an chhungkaw khawsak a hniam lulai tawh bawk nen, tlawmngai thei leh mi dang hmakhawngaia khawsa hlei theiah a inngai ta lo va India Air Force lamah tanpuina a dil ve ta chawm a. Chuta a dilnaah pawh chuan, “Kei aia mamawh zâwk leh tanpuina pek âwm zâwk mi dang rawn dil an awm a nih chuan chu’ng mite chu pe zâwk ula, he ka dilna hi chu engmah lova ngaiin lo hmet hlâwm mai rawh u,” a la ti thei fan a ni.

Mi zaidam, hmangaihna ngah leh thuawih thei tak a ni a. A ti alawm, a û L. Biaktluanga chuan, “Unau mipa rual kan ni chung khan vawi khat mah a naute a velh emaw âwka vîna a hrâwk emaw ka hre ngai lo. A chhang chiahin a han khin ve arh arh tum te khan, ‘Liante, khatiang tur a ni ngai lo,’ tiin a zâwldawh zâwkah tangin a inbengdai hrâm thei zel.” Unau mipa ruala khawsak chuan thu chhia hla chhia neih châng a awm châwk a, han insual bap bap leh han invelh khat khat a tul thin hi. An unau hi 14 zet an ni a, a zaidamin a thinnel thawkhat ang tih chu a ngaihruat theih âwm e. A û vêk hian, “Tum khat chu ka inkhêl en tur hi mi a zui a, “Lo kal ve suh,” tiin lungin ka vawm a, phunnawi miah lovin, ngawi rengin a hâw ve mai bawk a. Ina ka hâw ve leh hnu chuan lungawi lo hmêl pawh hi a lo pu miah lo va. Inkhêl a en châk ve zia kha ka hre chiang si a, keimah leh keimah hi ka inthiam lo ru ngawih ngawih a. Khami tuma ka hruai ve ta lo kha tun thlengin ka la inchhîr tâwp thei lo va, thuâwih taka a hâw hnak hnak lai te kha ka mitthlâ-ah hian a châm reng thin,” tiin kum 1998 khan mittui parawl kuang chungin min hrilh a ni.

Lainatna ngah, mi khawngaih thei tak a ni a. Dibrugarh AMC Hospital, Cancer Ward-a sumpai lama harsa ve êm êma a awm lai te khan a bula cancer ve tho Vai putar dam lo, thih a hlat tawh lo vang tih tur hi an dah a. Chu vai damlo chuan neih hi a nei mang lova, han intuituah thei ziazâng a ni lo. JF-a chuan a khawngaih thei êm êm a, han tanpui turin eng ruai a nei bik si lo. Chu Vaipa hmui-hmai vel thovin a bâwm changte chuan chau chung chung pawhin a tho va, tho chu a va vai kiansak thin a. A nachhâwkna eiin hna a thawh lai, khawsikin a thlah lai chuhin, ama thawmhnaw a sû a, thawmhnaw sûktirna man tura a pawisa dah hran chuan a bula vai putar damlo chu serthlum a va leisak zu nia. Chu pa chuan lâwm mitmeng pu chung hian mi hriat chian tum ni âwm takin mi a han melh tâwk tâwk mai a ni, a ti.

Cancer Ward-a a awmlai vêk hian a chhungte lo enkawl tura a chah Chhingliana Hauhnar hnena a lehkhathawn-ah (31.1.1979) heti hian a ziak: “Kar hmasa Manipur naupang kum 9 mi vel beidawnga haw ta te pafa chu ka khawngaih khawp mai a. A û tlangval PU 2nd yr. mangang lutuk chuan an Tlângmi pui tiin ka khumah mi rawn bêl leh chawt thin a; lo hnema lo tawng thlamuan vak ngaihna ka hre si lo va. Khawibêl bu vantlâng tiat ngawt mai hian naupang bawpkhing lehlam chu a malpui bul atang hian a bâwk paw hruah mai a. Thla 6 vêl ni tawhin an sawi a. Vawi 30 hem hnu-ah pawh chhe tê mahin a la kiam chuang lo va; a thak erawh a reh tawh ni chauhin a sawi a. An han hâw tur chu ka khawngaih lutukin neih bîk loh nâk alaiin Rs 10/- chuan ka han thlah ta ringawt mai.

“Mizo biak-in bula inkulh khum chang lote pawh ka lainat avangin ka tlawh apiangin hmawmsawm, chini sêr khat tih anga duang leh chhang ka la kensak deuh ziah hlawm a. Hmân ni khaw that ni lan nî te khan pawisa chawia dhobi sûktir lovin ka silhfen bâl zawng zawng ka su e, ka ti a. Rs. 4/- vêl zawng ka hum phah ta ve ang,” tiin. Mite chu an cancer-in an chhungte’n an hrilh duh lo thin a; ani erawh chuan nâ an tiha an tuar thiam loh a hlauh avangin a chhungte a hrilh duh lo zawk a ni. Chhingliana hnenah tho hian, “Chhinga, ka cancer thu hi chu tumah lo hrilh suh ang che. Duh leh ka Pû leh Pa Ênga kha lo hrilh-ru chauh ang che,” tiin thu a chah a ni.

Tanpui ngaite a phâk ang tâwka tanpui tura inkau reng mai mi a nih avang khan Durtlang Damdawi-Ina “nurse” hnathawk (tuna Bilkhawthlira awm ta) Sawilaii hnena, Sâptawnga a lehkhathawnah (8.10.1978) pawh, “Tanpui ngai na tuarte zinga awmin hna i thawk a. I hmangaihna chhâng lêt thei lo che leh chhân lêt ngaihna che pawh hre lo hnena hmangaihna lantîr theihna remchang i nei bîk a, i awhawmin i thîkawm ngei mai. Hmangaihna chhân lêt loh emaw, phût lêt nei lo rawngbawlna emaw hi chu amah ngau ngau pawh hian malsawmna a ni sa reng si a,” a lo ti tawh a ni. Khatiang taka “nun tam nei” a nih vang kha ni hmiang amah hnîmhnaitu James Lian Mawia pawhin, “Ani tluka Pathian hria leh nun ngîl kha kan pulpit bêng dum dumtute zingah pawh hian an tam vak ang em aw? ka ti thin,” a ti hial reng a ni.

zcariboulh.blogspot.com : Bible hi Pathian lehkhabu thianghlim, Pathian thu ziakna, Pathian thawkkhum a ni a. A hluin a ropui hle. A ropuina leh a hlutna  hai chhuak tur chuan chhiar tama zir tam erawh a ngai thin. Pathian thu thiltihtheih zia hi a tawng tawh mi tam tak an awm a,  an la awm zel bawk ang. Mihring hian chuai ni leh ral ni a nei thin a, khawvel pawhin tawpni a la nei ngei ang, Pathian thu erawh chatuanin a nung reng ang a, tawpni reng a nei dawn hauh lo.

Kan Bible an lehlinna hi a original hle anih ka ring a. A chhunga hming awm te pawh hi sap hming ai chuan Hebrai ho hming a ang hle zawk. Sap ho hi chuan an hnam hming milpuiin Bible-a hming awmte an dah siksawi kual mai a, kan bible ah erawh a original hming angin a awm mai. Jakob-a pawh kan ti hJames ve he hu loh hi.

Mahse sap ngaisang hnam kan ni a, sap ho tih entawn thin kan ni. Sap ho hi chu an thiangzau hle a, an tihdan kan copy chho ve anih vaih chuan kan bible hi, nakinah chuan version hrang hrang kan la nei ve nuaih maithei a ni.Tunah pawh hian mi’n Bible a chhiar dawnin chhut thar, chhut hlui, tia a sawi a ngai tan der tawh a nia.

Kan bible letlingtu hmasa te kha an fimkhur hle a, tawngkam pawh an uluk hle. Mizotawng ziak dan diktaka ziak, reference hial atan pawha hmantlak chu kan Bible ngei hi niin ka hre thin. Thu uar a tulna laiah pawh an uar thiam hle. Tawngkam ulh leh hrilhfiah ngaihna lai pawh a awm nual. Hetiang ang tawngkam ulh lai hi siam that an duh anih pawhin siamtha mai se, a zavaia siam that vek erawh hi chu thil tul lo tak niin ka hria. King James Version ang chiah chiah neih ve kher hi a tul lem lo. Kan ngaihsan em em sap ho hi, rinna lamah chuan an pachhe ve teh mai ania. Rinna lamah chuan kan chung en kher tur a ni lova, Bible an chawh kual ang hian kan chinglet ve kher tur a ni lo. Bible hi kan duh duha kan chinphar kual tur a ni lo. Kan rinna innghahna bul a ni a, thu harsa lai deuh a lo awm anih pawhin kan zir ve mai tur a ni. Hetih lam kawngah hian Muslim ho hi an conservative khawp mai. An ni chuan an thurin bu Quran hi chin pawr ve mai mai an phal hauh lo. Keini zawng kan at huai a, Pathianthu te hi kan duh dan danin kan chingphar a, kan duhlai lai kan la kawi a, Pathian hming pawh kan duh hun hunah a naranin kan lam mai mai a nih hi.

Tunlaiah mi tam takin Nibiru leh X-planet te lo buaipuiin khawvel tawp dan tur lo puang lawk thin mahse, keini ringtu te chuan Pathian lehkhabu thianghlima inziak bak hi chu ring lo ila a fuh ber awm e. Hmasang Babylonian leh Sumerian ho te leh  Mayan ho te rindan ai chuan kan Pathian thu thianghlimin a sawi hi a rintlak zawk zia leh tawpna ni chu Pa Pathian chauhvina  a hriat zia kan Lal Isuan a sawi te hi a dik zawk zia te fiahin a la awm thuai ang.

Isua rawngbawlna laimu ber kha chu Pathianin lei chungah hian ro a la rel ngei dawn a ni tih thutiam hi a ni.  Natna leh tawrhna te, thil tha lo leh thihna  chenin a la tawp ang a, Muanna a lo la thleng ang. Lei thar a lo awm bawk ang a. Bible chhiar ngai lo tan pawh inrem lohna leh natna awm lohna khawvel beiseina leh ngaihna hi thinlung chhungril takah a awm tlat a. Heng thutiam leh beiseinate hi Isua Krista chanchin tha zung hramah hian a inphum a ni.

Isua zirtirte khan a tirah kha chuan Isua kha mihring, zirtirtu, tidamtu, Pathian thilmak titu angin an hmu  a.  Zawi zawiin Pathian ngei a nihzia an hmu zel a. He mi hriatthiamna a lo awm chuan Isua lo pian hi thil lo thleng ropui tak Pathian ngei chu keimahnia lo cheng angin kan hria a. Hun a lo ral zel a, Bethlehema Isua lo piang kha keimahni nun ngeiah a lo cheng ta a. Thu chu tisaah a lo chang a, Chhandamtu chu a lo piang ta a ni!!.

Women’s Ministry

Ka Lungdi Famhnu(Thenhnu) ka ngai emai
Mahse Auhkir rual i chang silo
Chan tawkah lungreng a awi theilo
Hmanah chuan i engmawi lawm in
Ka di nen hmangaihna par kan tlan
Tunah erawh i chhuahpui silo
Nun khawhar Arang vaihnan zawng
Chhawr thlpui herliam tawh mai rawh

Ka Lungdi Famhnu(Thenhnu) ka ngai emai
Mahse Auhkir rual i chang silo
Chan tawkah lungreng a awi theilo
Zankhua a lo tlai thaval dangten
Di run an bel e nuihiau in
Kei erawh kaina run ka vai si
Hrilh kai hai lunglam ka vairuai e
Aw!ka di lokir leh mai rawh
Thla hleinga zan chu chu kan hnaih leh ta kan hmachawn chak reng vang ni hauhlo hian Khuanu remruat vang

zawk in a lo herchhuak leh dawn ta.
Hringnun ah chuan hlimlai chena zaivawr leh hmangaih biahthu in hlan nan
an hmang ta ve ang lengi leh Vala ten he hun lungkhawih zan tak ah hian
Kei erawh Lunglam ka vai ngei ang,Chung chhawrthalpui mawina chuan
ka di then tak chu min ngaihtuah chhuah tir leh awn awm dawn kei zawng
Lunglam vai a hringnun hman reng eng ai chuan Chhawrthlapui herliam tawh mai rawh
tiin Zing daifim turte nen Zoleidai ka bel ve ang.
Biahthu di kan in hlan tawnlai nite dawn kirin hun hlui erawh ka dawn let dawnlo
Ka tan a remlohna hrereng chung hian Nghilhlohna par ka hlan zan ah kei zawng ka hmang dawn. A tana tlinglo mah ni ila

min nghilh bik tur chuan ka phal bik chuang silo Suangtuahna kal thui lutuk tur erawh chhawrthlapui min chhawpchhuah sak

lul suh ang che.Zan thlifimte u thikthu tichhetu mai changlo ula Nangni zanlama chawzawng thin te pawh u lungtilengtu a tan
mai in awrawl rawn chhuah hrihlo teh ang cheu,hetiang zanah hi chuan Mahni chauh a Khawvel bengcheng tak hi ngawirenga hmachhawn a chak awm thin,Khaunu pawn he lunglen zan ah kher kher hi chuan zah min ngaihsak se,hmalam hun tur reng dawnlo hian lunglenna hringnun lamah ka lokir let deuhta a nih pawn le.
Fam Lalzova te ianga lungngaia thlafam lawitur emah chuan tun min ngailo se,Pi sangzuali fam ta te iangaKhawtlanglunglen
lem pawh neilo in Pi Siampuii te iang in hun leh ni lo in herchhuak te hian ka hringnun hi khawilai lai emaw ah tepawh min
hruai kual thin a ni ta ve ang.Vangpui lunglen Kumsul veitur Sahmulphah thla chhawrtla eng a vanlaizawl hunlai tak hian i
awmna hmunah chuan lungmuang takin hun duhawm leh hlimna chuan lo hmachhawn theuh che u rawhse.

Chhawr Thlapui  Thangvan a kai leh ta.
Zaleng tin Tual chai an hlim za e.
Kei erawh kaina run ka vai si.
Hrilh ka hai lunglam ka vai ruai e
Chhawr thalpui engan ilo en le
**Ka Lungdi Famhnu(Thenhnu) ka ngai emai
Mahse Auhkir rual i chang silo
Chan tawkah lungreng a awi theilo
Hmanah chuan i engmawi lawm in
Ka di nen hmangaihna par kan tlan
Tunah erawh i chhuahpui silo
Nun khawhar Arang vaihnan zawng
Chhawr thlpui herliam tawh mai rawh
**Ka Lungdi Famhnu(Thenhnu) ka ngai emai
Mahse Auhkir rual i chang silo
Chan tawkah lungreng a awi theilo
Zankhua a lo tlai thaval dangten
Di run an bel e nuihiau in
Kei erawh kaina run ka vai si
Hrilh kai hai lunglam ka vairuai e
Aw!ka di lokir leh mai rawh
Thla hleinga zan chu chu kan hnaih leh ta kan hmachawn chak reng vang ni hauhlo hian Khuanu remruat vang zawk in a lo herchhuak leh dawn ta.
Hringnun ah chuan hlimlai chena zaivawr leh hmangaih biahthu in hlan nan
an hmang ta ve ang lengi leh Vala ten he hun lungkhawih zan tak ah hian
Kei erawh Lunglam ka vai ngei ang,Chung chhawrthalpui mawina chuan
ka di then tak chu min ngaihtuah chhuah tir leh awn awm dawn kei zawng
Lunglam vai a hringnun hman reng eng ai chuan Chhawrthlapui herliam tawh mai rawh tiin Zing daifim turte nen Zoleidai ka bel ve ang.
Biahthu di kan in hlan tawnlai nite dawn kirin hun hlui erawh ka dawn let dawnlo, Ka tan a remlohna hrereng chung hian Nghilhlohna par ka hlan zan ah kei zawng ka hmang dawn. A tan tlinglo mah ni ila min nghilh bik tur chuan ka phal bik chuang silo Suangtuahna kal thui lutuk tur erawh chhawrthlapui min chhawpchhuah sak lul suh ang che.Zan thlifimte u thikthu tichhetu mai changlo ula Nangni zanlama chawzawng thin te pawh u lungtilengtu a tan mai in awrawl rawn chhuah hrihlo teh ang cheu,hetiang zanah hi chuan Mahni chauh a Khawvel bengcheng tak hi ngawirenga hmachhawn a chak awm thin,Khaunu pawn he lunglen zan ah kher kher hi chuan zah min ngaihsak se,hmalam hun tur reng dawnlo hian lunglenna hringnun lamah ka lokir let deuhta a nih pawn le.
Fam Lalzova te ianga lungngaia thlafam lawitur emah chuan tun min ngailo se,Pi sangzuali fam ta te iangaKhawtlanglunglen
lem pawh neilo in Pi Siampuii te iang in hun leh ni lo in herchhuak te hian ka hringnun hi khawilai lai emaw ah tepawh min
hruai kual thin a ni ta ve ang.Vangpui lunglen Kumsul veitur Sahmulphah thla chhawrtla eng a vanlaizawl hunlai tak hian i
awmna hmunah chuan lungmuang takin hun duhawm leh hlimna chuan lo hmachhawn theuh che u rawhse.