Aw le, kei hi vawiina inneite fuihtu tur ber ka ni em tih phei chu ka inhre hauh lo. Amaherawhchu, a zawhte upata upa ve ta na na na chu, tawn leh pal hriatte a ngah e min tite pawh a ni fahmiang. Mahni mawhphurha tla na na na chu theihtâwpin kan han hlenchhuak talh talh tur lah ni.

Mizote’n ‘innei’ kan tih hi a han fuh bikzia mai chuh! Vai tawnga sadi an tih hian a hril pha em tih phei chu ka hre hauh lo. Ka tawng thiam tâwk loh vâng lah ni maw? Sap tawnga married an tih hian a a hril pha em tih lah ka hre bik lo. A.. A hril pha a nih pawhin ka hre lo kei chu. Mizopa tawngina ‘innei’ kan tih chu lai leh laia intâwk ‘fifty fifty’ kha ‘hundred’ a channa a ni. Sawmnga note leh sawmnga note kha zain kan thleng tlang ta tihna a ni chauh.

Mizo hi kan mak khawp a, kan nupui tur chu kan fate rual lek pawh ni se, kel sam bak to tawh pawhin nupuiah nei sela, Mizo nunah chuan mipa hi duat ngai zâwka inhre tlat hnam kan ni a, hmeichhiate hi in fin hle a ngai. Chumi in tihdân tur chu ka’n sawi ang e: bilât artui pakhat theuh theuh pawh hi in han chawi bûk lãk lãk ang a, ‘Hei hi a rit tha zâwkin ka hria, Matei pa’n ei rawh se,’ in han tih ringawtte hian kan thawh ngai loh hna hram pui puite hi kan cho uai uai zel a nih hi!

Vai dawra lukham bûk inang reng, a rih lam inang reng in lei a, leihka tlâng sângah in pho va, in han hem lum a, zân mut dâwnah nuin mutna a’n siam a, a’n bêng thawk thawk a, ‘Hei hi a lum nuam zâwk, Bawihtei pain kham rawh se,’ a’n tih tawngkam tha ringawtah te hian kan la fan ngai loh leh kan la tlawh ngai loh ram hi kan mang kal zut zut mai a ni.

Mizote’n kan thil chìna tha lo ka tih deuh pakhat chu, kan innei ta chèng a, kan inrîm laia, ‘Muante, Muante,’ inti thin kha, intihpâ nan inneih tûk atangin ‘Lalmuanpui’ kan han inti ful ful hi chi tihchi a ni hauh lo. ‘Muante’ kan tih pawh kha ‘Muante’ ti phal tawh lovin, ‘Bawihte,’ han ti ila, chhûngril lamah hian hmuh theih lohvin lâwmna chibai kan inbûk tawr tawr zel ngai nia mawle.

Kha’ng ka sawi zawng zawng kha in lo ngaithla a, vawiina in innei hi inhmangaihna thu in sawi tam tawh em vânga innei in ni lo va, dam chhûnga hmangaih thu sawi zawm zel turin in innei tan chauh a ni zâwk. In nutei fate emaw, in kawmchhak naute emaw, in patea fate vânga in sawi loh bung rem rum kha sawi zawm char char turin in innei tihna a ni zâwk e. Kha’ng ka sawi anga in ti a nih ngat zawngin nuin an thingrem rawn chhawm luhte a rawn khawh hmaa chhîpchhuan chhuah lûk lûk chu a ngai hauh lovang. In thosilen te in tlawh teh hmaa thiah rup rup lah a ngai hauh lovang tih hi ka tiam ngam khawp mai che u.

Source Mizo Fiamthu-ah hian a tawngtaina dangdai tak pawh chhiar tur a awm e.

A hnampuite’na chhuang em em a, “Mizo Shakespeare-a” kan tih hial khawpa thu leh hla thiam, mi bâk sâwna Zotawng lama diau lo leh mi bâk chhama Sâptawng lama duai lo, a hawina lam apianga Zofate min thlek rualtir dial dial thei khawpa huhâng leh huvâng ngah, tawng lettu (translator) themthiam tâwpthang, fakselna (criticism) lama hmahruaitu ropui, critic chhuanawm chungchuang, chanchinbu enkawltu (editor) tha eltiang, dictionary siamtu (lexicographer) duhawm filawr JF Laldailova (1925 – 1979) hi chu, “Mizo ka ni,” ti a inchhâl ngam chin, ziak leh chhiar thiam ve êk êk tawh phawt chuan kan hre fur awm e. Chuvangin, tun tumah chuan a nâwlpuiina kan hriat lem loh a mizia leh a nun lairil kan luhchilh dawn a ni.

Tam tak chuan a thu thiam zia te, Mizo fate tana a hnathawh ropui tak tak leh a rohlu min hnutchhiah zozaite hi hmuh kân a, enkhûmin a zu in thin te, a tâlpâwl ve deuh hun lai te hi sawi chîk tehah kan nei a. JF-a nun kha ngunthlûk taka kan bihchian chuan entawntlâk thil tam tak a awm a. Sum leh pai ngah, mi thiltithei leh ropuite ngaihsânna boruak chhia ringawtina a chiahpiah, Pathianina mitin thinlunga a dah mihring thatna leh ze duhawm lanchhuahtir nachang hre tawh miah lo khawpa kawng bote tan a nunah khan zir tur a kuh tul a ni.

JF Laldailova kha mi taima leh tumruh rum rût, a thil tih tawh kha chu âtchilh khawpa hlawhtling tlâka bei zel mai mi a ni a. Chuvangin a huang dai tawh chinah reng reng kha chuan “a ber” a kai thei zel a ni.

Kum 10 mi âwrh a nihin an unau zinga a berh ber chu St. Placid’s School, Chittagong-a kal turin Fr. Godfrey-a’n a thlang a. Saptawng emaw Vaitawng emaw pawh kawi khat mah hre lova sikul kal kha a ni bawk a, Vai naupangho khan an lo hmusit ngang mai a. “Lusei Hnam mawl” (Wild Lushai) ti te leh “Ramhnuai mi” (Jungly Man) ti tea chhaih nawmnahin an ûm dûl dûl a. Pûm tiat tiat hian an bâwr lut lut reng mai a. A tlân hah tâwpah tan khawhin a rawn khawih hmasa apiang a lo thuai let ve ta thin a. An zirtirtute’n an chhan a ngai fo thin. Mittui nena nî a vuiliam châng lah a tam thin narawh e.

Chu’ng avang chuan a rilru tipaukhauhin Vaiho chunga lêng thei tur chuan zirna lamah theihtâwpin tan a han khawh ta tak tak a. Saptawnga an classic thawnthu bu leh hriatna tizau thei science, mathematics leh literature lam tumahina chhiar tina an tin lohte chu library atanga hawhin a bûr ngar ngar a. Khaw thian that deuh zân te hian an hostel enkawltu (warden) mut pindana entlang lian an dah te chu ru chhuakin sikul inchung zâwlah a bun a, zankhua khua hian arsi te a thlir ru thin a. Zing thawh hmain a dah kir leh thin. Chutiang chiah chuan an sikula science laboratory te chu tukverh pakhat darthlalang keh atanga hawng rû-in zanah te hian a luhkhung ta thin a, an science kit man to pui pui, an zirtirtute pawhina chhawrbawl ngaihna an hriat lohte chu inzir nan a hmang thin a ni. Chutianga ngawrh taka a beih hnuah chuan an zirtirtute mit a tlun bâkah a zirlaipuite ngaihsan a lo hlawh ta a. A hmaa hmusit taka chhaih nawmnahtute ngei khan “Khawchhak mifing” (Wise man of the east) an ti ta hial a. “Lersia se chi tha” ang maiin a hmel en ai khan a lo lâktlâk a, zirna lamah pawh vawi 22 exam-ah vawi 17 lai pakhatna a ni.

Indopui Pahnihnain zualkai lam a pan zel avanga an sikul khar a nih a, Mizorama a lo haw leh hnuah Royal Indian Air Force-ah air craftman-in a lût a. Sipaia a luh rualpuite hrilhfâk kai khawpin a hming a chher a. Lawmman chi hrang hrang: silai kah thiam ber, music instrument chi hrang hrang chelek thiam ber, sipai lâm zei ber tih ang reng lawmman kha a hui chho mawlh mawlh a; War Medal leh Independence Medal pawh a dawng a ni. Kar lovah Sergeant-ah kaisangin Assistant Bandmaster-ah dah a ni a. Zofate zinga band instructor hmasa ber a ni ta hial a ni. Bandmaster a niha rimawi hnamraw chi hrang hrang a kuta a han awm tâkah chuan thiam kim vek tumin a han zir leh ta tlauh tlauh va, program an neih dawna an band member zinga damlo an awm palh pawhin a tu ai mai pawh kha a awh thei ta zel a, an pute lawm a hlawh phah hle.

A hun laia natna tihbaiawm ber pawl TB natnain a tlâkbuak avanga Sipai atanga chawlhtir a ni a, thorax plasty operation- a, a nâkruh pakua lai paihsak a nih hnua a lo haw leh chuan, a natna avangin sawrkar hna lamah a hnawng tawh si a, huan siam lamah hma a’n keu tan a. Mizo chin dan anga lo neih ai chuan agriculture science hmanga huan siam kha a tuipui zawk a. Amah ngei pawhin fiamthuin, “Tuthlawh chelek hi ka chemkalna zawng tak a ni a; chem chelek erawh hi chu ka tuthlawh kalna lam a ni lo,” a ti nghe nghe. Tlangnuam tuikhur kamah chuan terrace laiin England lane, France lane, Denmark lane leh ama lane bik liau liau te siam hrang thliahin experiment a bei a. Mizorama lei tihthatna ‘chemical fertilizer’ ching chhuak hmasatu a ni nghe nghe. Mi kâwmkâr chhiar hnuaia ar-êk lei leh khawlai vawk-êk te chu, mi dawrâwn paih mawng a thawm that leh nên a awi liam ni tin ta mai a. A huan bul kawnga pa losûl haw te ani lei lai hriat phâk ngei tûra ringa an tawng a hriatte chu: “Khu eng nge maw a tih le?” “Bawng leh khau chaw tûr a siam a nih khu!” “Ni lo, antam zîkhlûm chîn a tum a nih khu. Tlangnuam ramah zîkhlûm a hlûm ve thei lo tih a la hre lo a nih khu. Vai rama sei lian a ni a, ram chinchâng a la hre ve lo a nih khu!” Khatianga an han tawngkhum pawh khan a tihnual chuang lo va. A taimak leh a thawhrim zarah thlai a thar hlawk hle a Mi dangina kum tluana an buh chin atanga an hlawhchhuah chu thla nga chhung lekin zikhlûmin a lei thei der a. Mizoram sawrkarina thlai entirsiakna (Community Project Exhibition) tum hnih a buatsaih (1954 & 1955)-ah pawh lawmman awm zawng zawng a hui fai pak deuh thaw a ni. A antam thar te chu thlangra tiat tiata hlai te a ni a, a ‘knol khol’ thar pakhat pawh inches 23 hawlhtlang a tling hial.

A hriselna a that loh chho zel avangin thahrui hmanga eizawn chu a chhunzawm hleithei ta lo va, thluak hmanga eizawnna lehkhabu ziah leh chhuah lamah a pakai ta a. Press hrang hrang (Khuma Printing press, Zoram Printing Press, etc.)-ah te Manager-cum-editor-in a awm a. A Zotawng thiam that tawk loh avangin mi ngawichawi leh zakzuma an sawi thin a ni a. Zotawng chu thiam tumin a han zir ta ngar ngar a. Pitar, putar te kâwm kualin, naupang inkhualtelem te hi a rei iak a thut chilh a, mi titi kotlângah dâkin an tawngkam hman te a chhinchhiah ru zel a. Mû-in an âr a lâk tum pawh a, a chhungte hnena, “Mû-in kan âr a phur bo daih,” ti te, ruah a tla dawn ni a a hriat avanga puan pho a seng pawh a, “Ka hriat danin ruah a sur vak a, kan puan sûk kha inah ka hruai haw vek,” ti te mai maia Zotawng hmang thin kha a han inzir tak tak chuan kum 6 chhung lekin Zotawng thiam berah a thang hman ta hial a ni.

Thil reng reng kha thiam tumin a chîk uluk peih a. An sikul kal laia Vai magician-ho magic tricts te kha uluk takin a en a, “Ngunthlûk taka ka chîk thin avang khan an trick ka man hman loh hi a awm ngai mang lo,” a ti hial a. Sipai atanga a chawlh hlimchhawn khan Aizawla sikul hrang hrang (Sikulpuiah te, Dawrpui M.E. School, etc.) -ah te, YMA hall leh hmun pawimawh tak takah mitdawivaih (magic) chu an chhuahtir ta sup sup a, hetiang magic show hi a hmain Mizo mipuite’n la hre ngai hlawm tehchiam hek lo, lar namen lohin a larpui a, Aizawl mipuiin an âtchilh a ni hawt mai. Kum 1951 kumhlui thlah zana a “magic show” lo chhim vetu Sâp Monsigner Bleen, CSC phei chuan, “A hmanrua leh an stage-in duhthu a sâm lo deuh mai pawha Sâpramah pawh hei aia hmuhnawm chu an chhuah bik lo,” a ti hial a ni.

Mi tumruh a nihzia chu, “A tâwk ta e,” a tih chuan kum 25 zet thian bera a lo neih tawh zu kha a thlah fel hmiah thei a. Chumi chen deuh thaw chhum lo chat lova a lo zûk thin meizial pawh a nghei fithla hmak thei a ni. “TB natna pawh ka ngam tawh a, cancer natna pawh hi ka hneh theih ka ring a ni,” ti ve ngam ngat mai kha a ni a. Mak angreng tak mai chu khatih laia TB natna avanga “thoracoplasty”-a nâkruh an paihsak zinga dam rei ber record-a an dah French pa kha a nâkruh 7 an paihsak hnu-ah hriselna dan engkim – ei leh thuhlaah te, taksa sawizawi chungchangah te – a zawm that avang khan kum 20 lai a dam a. JF-a kha chu a nâkruh 9 an paihsak hnu-ah kum 31 zet zu han dam a. “TB natna ka ngam,” a ti pawh hi a âwm lo hran lo ve.

Amah kha mi paukhauh, chhel leh huaisen tak a ni a. Kan hranghlui mual liam ta R.Vanlawma’n a sawi dan phei chuan TB avanga a nâkruh pakua an paih dawn pawh khan, “Nâkruh paih hi engtiang chiaha nâ nge a nih ka hre ve duh reng reng,” tiin nachhâwkna – hnimhlum emaw, kahhitna emaw – pawh hman duh lova hel tawrh ngat ngam kha a ni. Chutih lai vêk chuan amah kha mi lung no tak leh mi lungleng thei em em mai a ni mauh mai bawk a. Lehkha zira Chittagong-a vai zinga a awm laite khan a lung hi a a han lêng thei êm êm khawp a. Khawthlang Tuipui (Karnaphuli) luangte chu, “Hetah hian Zoram thlî a tel ve ngei ang,” ti tein hmai phih nân a hmang thin niin a sawi. Dârbu tum te kha pa upa lam chauh thiam tura ngaih a nih laiin kum riat mi a nih laiin an unau thumin an thiam tawh a. Gauhati Radio Station atanga Mizo Programme-a darbu tum an tihchhuah thin pawh kha an unau thuma an tum a ni. Chittagong sikula lût tûra a pa nen Sairanga an chhuk tum khan. Tlawng kamah Pâwih sumdawng dar-bêl phur an tâwk a. Sai thing la Tlawnga inbual an hmu bawk a, chuta a unaute hnena a lehkhathawn hmasak berah chuan, “Vawiin chu Haulawng ka ngai ngawt mai! Kan darbu hlaa, ‘Kal rawh, kal rawh, sai kal rawh.  Tlawng dûng zawh rawh, Haulawng chil rawh.  Pâwih chil rawh,’ tih thu kha a famkim teuh hle mai,” tiin a ziak a ni.

A phai kal hmaa lênkhâwm zai a hriat zawng zawngte chu theihnghilh lovin a vawng tlat a. A puitlin hnuah pawh a hriat belh zel bawk a. Zaipui tur a hmuh kha chuan tlaivar kha a peih deuh reng a. Catholic kohhranah lawi ni mah sela, Presbyterian kohhran lênkhawmnaah te kha a tel ve reng peih a. Mizorama a lo chhuah hlimchhawna zaikhâwmnaa a kal ve fo mai kha Pi Mûmi pawhin mak a ti thin hle a, “Dungtawi, hla pawh i hre ve mang âwm si lo va, engtin nge i zaikhâwm i zaikhâwm peih a?” ti a a lo zawh chuan, “A thu leh a thlûk tih loh chu ka hre vek alawm,” a ti mai thin. Khatia a han tuichilh tak tak hnuah kha chuan a hunlaia Mizote zinga, eng ang zai pawh hre tam ber pawla an sawi a nih phah thei ta a ni. Amah ngeiin hei hi mi lunglêng chi a nih vang niin a sawi a, “Lunglêng mi ni suh ila khawiah tehlul nge hla chang khat pawh fumfêa ka by-heart theih ang?” a ti thin.

Mite’na, “Engati nge Mizo tawng theihnghilh thak khawpa Vai rama seilian si, tûn kum ruk chhung emaw leka Mizo tawng thiam bera i than leh theih tak ?” ti a an zawh chang pawhin, “In mi fakderna hi tak tak ni se ka va han ti êm! Engpawh ni se, in rin aia ka thiam chak pawhin, mi lunglêng thei mi ka nih vang chauh a ni ang,” tiin a chhâng thin a ni.

Pathian thilsiam, khuarel te, hun inthlâk te, hunpui lo her chhuak te hian an lung an lên thei em em a, a lehkhathawnah pawh: “December thla thar ni te hian Krismas hla sa hian ka zai ka zai thin a. “Lal pian hun pangpar a vul leh ta,” tihte hi ka tuipui êm êm thin a. December ni khatah chuan nihawi hi chuan vul lai a tawng hman na meuh mai a. Mahse enchet dâwl zawk tlângsâm hi chu nghâkhlel takin ka lo thlir thin,” a ti a.

“Krismas chawhnu her, nî-ina tlâng pang a chhun tleu te hi ka ngai thiam lo. Tlai ni tla kâwl êng te hi hmu hreh chung chungin ka hmu ning lo. Pawm lai neih leh neih lohva î pawh a ni lo va, zan thla êng tak mai hnuaiah te hian ka muhil hleithei lo va, fianrialah hnah te ka va tum leh ringawt thin. Mi la mu nghet lote pawh an lunglêng ve thei a ni chêk ang chu, “Tû nge ni ta ngai?” ti ni âwm takin tukverhte hi an rawn hawng sap sap thin asin. Tlangsâm par, hlonuar leh theite par te hi enchet dâwl ka ti a, a par mal tê pawh hi rei fê ka bih peih thin,” ti têin a lunglen thin zia a sawi bawk.

Mahni hmasial lo, mi rilru tha a ni a. Thei leh thlai – âlû, serthlum tih angreng a lei dâwn te khan a tha tha a thlang ve duh ngai lo va, a lâk awlsam apiang kha a lei mai thin. “Duh han thlan zut zut chu a mahni hmasial thlâk ka ti a, keiin a tha tha nei ila, midangin a sawrbawl chhe tê tê nei se tihna ang thei dâwna ka hriat avangin duh ka thlang duh ngai lo,” a ti. Mi chuhhelh leh huamhauh a nih lohzia chu Mizo Academy of Letters-a a inhman ve lai pawh khan Assam sawrkar atanga lehkhabu chhuah tanpuina ( publication grants) kum tina lo kal thin te kha duh ni se chuan lo pusum têl ve awk thei a ni nachungin a lehkhabu chhut nân pawisa sen pawh a dil ve lo va; mi dang erawh chu a sawi hlawhtlinsak hnem viau lawi si a ni.

TB veite tana sawrkarina tanpuina a sem thin te kha amah duhsaktute’n dil ve tura an nawr chang paw’n, “Kei aia mamawh zawkte’n an chan loh phah palh dah ang nge,” tiin a hnial fithla thak thin. Khatia cancer a han vei zui lehzel tâkah kha chuan an chhungkaw khawsak a hniam lulai tawh bawk nen, tlawmngai thei leh mi dang hmakhawngaia khawsa hlei theiah a inngai ta lo va India Air Force lamah tanpuina a dil ve ta chawm a. Chuta a dilnaah pawh chuan, “Kei aia mamawh zâwk leh tanpuina pek âwm zâwk mi dang rawn dil an awm a nih chuan chu’ng mite chu pe zâwk ula, he ka dilna hi chu engmah lova ngaiin lo hmet hlâwm mai rawh u,” a la ti thei fan a ni.

Mi zaidam, hmangaihna ngah leh thuawih thei tak a ni a. A ti alawm, a û L. Biaktluanga chuan, “Unau mipa rual kan ni chung khan vawi khat mah a naute a velh emaw âwka vîna a hrâwk emaw ka hre ngai lo. A chhang chiahin a han khin ve arh arh tum te khan, ‘Liante, khatiang tur a ni ngai lo,’ tiin a zâwldawh zâwkah tangin a inbengdai hrâm thei zel.” Unau mipa ruala khawsak chuan thu chhia hla chhia neih châng a awm châwk a, han insual bap bap leh han invelh khat khat a tul thin hi. An unau hi 14 zet an ni a, a zaidamin a thinnel thawkhat ang tih chu a ngaihruat theih âwm e. A û vêk hian, “Tum khat chu ka inkhêl en tur hi mi a zui a, “Lo kal ve suh,” tiin lungin ka vawm a, phunnawi miah lovin, ngawi rengin a hâw ve mai bawk a. Ina ka hâw ve leh hnu chuan lungawi lo hmêl pawh hi a lo pu miah lo va. Inkhêl a en châk ve zia kha ka hre chiang si a, keimah leh keimah hi ka inthiam lo ru ngawih ngawih a. Khami tuma ka hruai ve ta lo kha tun thlengin ka la inchhîr tâwp thei lo va, thuâwih taka a hâw hnak hnak lai te kha ka mitthlâ-ah hian a châm reng thin,” tiin kum 1998 khan mittui parawl kuang chungin min hrilh a ni.

Lainatna ngah, mi khawngaih thei tak a ni a. Dibrugarh AMC Hospital, Cancer Ward-a sumpai lama harsa ve êm êma a awm lai te khan a bula cancer ve tho Vai putar dam lo, thih a hlat tawh lo vang tih tur hi an dah a. Chu vai damlo chuan neih hi a nei mang lova, han intuituah thei ziazâng a ni lo. JF-a chuan a khawngaih thei êm êm a, han tanpui turin eng ruai a nei bik si lo. Chu Vaipa hmui-hmai vel thovin a bâwm changte chuan chau chung chung pawhin a tho va, tho chu a va vai kiansak thin a. A nachhâwkna eiin hna a thawh lai, khawsikin a thlah lai chuhin, ama thawmhnaw a sû a, thawmhnaw sûktirna man tura a pawisa dah hran chuan a bula vai putar damlo chu serthlum a va leisak zu nia. Chu pa chuan lâwm mitmeng pu chung hian mi hriat chian tum ni âwm takin mi a han melh tâwk tâwk mai a ni, a ti.

Cancer Ward-a a awmlai vêk hian a chhungte lo enkawl tura a chah Chhingliana Hauhnar hnena a lehkhathawn-ah (31.1.1979) heti hian a ziak: “Kar hmasa Manipur naupang kum 9 mi vel beidawnga haw ta te pafa chu ka khawngaih khawp mai a. A û tlangval PU 2nd yr. mangang lutuk chuan an Tlângmi pui tiin ka khumah mi rawn bêl leh chawt thin a; lo hnema lo tawng thlamuan vak ngaihna ka hre si lo va. Khawibêl bu vantlâng tiat ngawt mai hian naupang bawpkhing lehlam chu a malpui bul atang hian a bâwk paw hruah mai a. Thla 6 vêl ni tawhin an sawi a. Vawi 30 hem hnu-ah pawh chhe tê mahin a la kiam chuang lo va; a thak erawh a reh tawh ni chauhin a sawi a. An han hâw tur chu ka khawngaih lutukin neih bîk loh nâk alaiin Rs 10/- chuan ka han thlah ta ringawt mai.

“Mizo biak-in bula inkulh khum chang lote pawh ka lainat avangin ka tlawh apiangin hmawmsawm, chini sêr khat tih anga duang leh chhang ka la kensak deuh ziah hlawm a. Hmân ni khaw that ni lan nî te khan pawisa chawia dhobi sûktir lovin ka silhfen bâl zawng zawng ka su e, ka ti a. Rs. 4/- vêl zawng ka hum phah ta ve ang,” tiin. Mite chu an cancer-in an chhungte’n an hrilh duh lo thin a; ani erawh chuan nâ an tiha an tuar thiam loh a hlauh avangin a chhungte a hrilh duh lo zawk a ni. Chhingliana hnenah tho hian, “Chhinga, ka cancer thu hi chu tumah lo hrilh suh ang che. Duh leh ka Pû leh Pa Ênga kha lo hrilh-ru chauh ang che,” tiin thu a chah a ni.

Tanpui ngaite a phâk ang tâwka tanpui tura inkau reng mai mi a nih avang khan Durtlang Damdawi-Ina “nurse” hnathawk (tuna Bilkhawthlira awm ta) Sawilaii hnena, Sâptawnga a lehkhathawnah (8.10.1978) pawh, “Tanpui ngai na tuarte zinga awmin hna i thawk a. I hmangaihna chhâng lêt thei lo che leh chhân lêt ngaihna che pawh hre lo hnena hmangaihna lantîr theihna remchang i nei bîk a, i awhawmin i thîkawm ngei mai. Hmangaihna chhân lêt loh emaw, phût lêt nei lo rawngbawlna emaw hi chu amah ngau ngau pawh hian malsawmna a ni sa reng si a,” a lo ti tawh a ni. Khatiang taka “nun tam nei” a nih vang kha ni hmiang amah hnîmhnaitu James Lian Mawia pawhin, “Ani tluka Pathian hria leh nun ngîl kha kan pulpit bêng dum dumtute zingah pawh hian an tam vak ang em aw? ka ti thin,” a ti hial reng a ni.

* Rul chukah hi chuan ar hriak hnawih ila, a mawm hmak mai ‘ni.

* Sual hnathawh ni miah si lovah chuan hmêlchhiat hi pawi tak a ni, thlahte-ah a lang ngei ngei.

* Fa tihtlâk duh loh thu tlângaupui chuan a tâwpah fa tihtlâk loh pui pui an nei duh viau.

* Naupang tâmchhâwl tlei lo tap tapah hian nachhâwkna pe ila, an tap a bâng hmiah mai.

* Pathum awma pahnih inhrilhrûk sû sû hi pakhat tân a nuam lo duh phian.

* Vaiho lah hi sangha lu duh lutuk mai, sangha tînah a lu an telh duh hlek lo mai.

* Senior deuh tawh niha nupui neih tuma neih leh theih si loh hian tah chu chhuak duh teu teu tak a ni an ti.

* Kaw dik lo hi a hur ngawt mai, mi zût a chîng.

* Dangâwkin ‘ka hmangaih che’ an tih tawh hi chuan a chiang bik em em mai a ni.

* Inkhawm loh ka tum apiangin ka la hlawhtling ziah.

Khawvela mihringin nihna leh mawhphurhna a neihtheih zingah Zirtirtu hi a pawimawh hle in ka hria. Zirtirtu dinhmun hi thenkhatin kan ngainepin kan ngaisang lo hle a ni thei. Mahse, hetianga Zirtirtu dinhmun thlirsaktu chuan mi pangngaiin khawvel a thlir danin khawvel a thlir lo tihna-ah ka ngai. Englekhawle, Zirtirtu te dinhmun hi khawvela mihringin a nihtheih zinga dinhmun pawimawh, zahawm leh ngaihsantlak a ni. Chuvangin, Mizorama Zirtirtute zawng zawng he Teacher’s Day 2011 pual hian ka duhsakna leh zahna chibai ka buk che u.

Zirtirtu pawimawhna hi tunlai thangtharte zingah hian a tla na lo ta riauvin a lang. Khawvela thiamnna leh finna lo sang chhho zelah mahni dinhmun dahpawimawhna a lo lian chho tial tial a, hetih rual hian Zirtirtute kan zahna a tlahniam chak hlea a lan avangin Zirtirtute pawimawhzia te, an dinhmun hlutnate i thirho dawn teh ang:

a. Mihring puitlinga siamtu a ni:
Zirtirtu hi hringtu Nu leh Pa te bakah, mihringte puitlinga min siamtu pawimawh tak a ni. Tunlaia kan mihausa thahnem zawkte hi tun an dinhmuna hlangkaitu chu Zirtirtu a ni. Mizovin kan ngaihsan IAS Officer te hi an tun dinhmuna awm tura pawl hniamber atanga pawl sang ber thlenga kaihruai a, thiamna leh finna pe tu chuZirtirtu a ni. Hetiang hian sawi ila a fiah awm e: Mihring a puitlin theihnan Pathian a pawimawh ber a, a dawtah Hringtu Nu leh Pa. A pathumna-ah Zirtirtu te.

b.Nunkawng dik kawhhmuhtu:
Zirtirtu chuan a zirlai naupangte chu thiamna leh finna an neih theihnan a theihtawp a chhuahpui rualin, nunkawng dik a kawhhmuh thin. Thilsual ti lo turte, thiltha chauh ti turte, midangte tana malsawmna nitur tein a zirtir thin. A puitlin huna midangte tana entawntlaka a awm theihna turin a theih angin a tanpui a, nunkawng dik a kawhhmuh thin.

c. Dinhmun hniam atang dinhmun sangha hlangkaitu:
Zirtirtu hi awm ta lo se, tuna i Article chhiarlai mek hi a ziaktu hian a ziakthei hauh lovang. Zirtirtu chuan mi dinhmun hniam takte pawh taima taka zir a, thiamthei lo takte pawh beidawg mai lova beia beinawn fo tura a zirtir leh a fuih chuan mi dinhmun awhawm leh dinhmun sang zawkah a zirtir chu a awm phah thei.

Sawitur leh ziahtur khimi chungchangah khian awm nual mahse,Zirtirtu mawhphurhna leh tihtur i han thlir ho leh teh ang;

a. Tumah tihbik leh duhsak bik a nei tur a  ni lo:
Naupangin a zir loh miau chuan Zirtirtu tan duhsak bik hi awm thei a ni. Mahse, a nihna takah chuan Zirtirtu chuan tumah a zirlaite zinga mi a duhsak bikin a enhrang tur a ni lo. Thiamna an neih theih nan inangkhat tlangin a enkawl thin tur a ni.

b. A rinawm tur a ni:
Zirtirtu hna hi a hahthlak ang bawkin, rinawm a ngai. Zirtirtu chu a naupangte tan a inpe zo tur a ni. A hlawh phu tawkin a thawk thin tur a ni. A hna chungchangah, thil dang chhuanlama siamin a hna a kalsan fo tur a ni lo. A hmaa mawhphurhna awmte a hlenchhuak ngam thin tur a ni.

c. A inthunun thei tur a  ni:
Zirtirtu chuan a naupangte lakah intihhlauhawm a thiam tur a ni a. A intizahawm thiam tur a ni bawk. A thinchhia a nih pawhin a insum thiam tur a ni. Naupangte lakah a hlauhawm zawngin a khawsa tur a ni lo. Naupangte nen inpawh taka an awmho theihnan amah a inthunun thiam tur a ni.

d. Nu leh pa te aiawhtu an ni:
Zirtirtu chuan nu leh pa te aiawhin a zirlai naupangte Zirna Inah a enkawl thin. Chu hmunah chuan nundan mawi leh tha, thu thate a theih anga tam a hrilh thin tur a ni. Naupang hrem ringawt a ngaihtuah tur a ni lova, an thiam lohte an thiam theih nana kaihruai fo tu tur a ni.

Zirtirtute dinhmun leh an mawhphurhna, pawimawhna te kan sawi ta a. tunah chuan Zirtirtuten an nuna harsatna an tawh theihte i en ve ang hmiang?

a. Hmuhsit leh Vau an tawk thei:
Pianphunga midangte ang pha lo Zirtirtuan awm nual a. Heng mite hian an naupangte hmuhsit leh nuihzat, ngaihnep an hlawh fo thin. Thenkhat te phei chu an naupangten insual puiah te an lo cho thin. Hei hi a tha lo takzet a ni. Zirtirtu leh a Zirlai te inkar hi i thlirchiang ang u. Dik tak chuan Zirlaite leh Zirtirtute kum inthlauhzia te, Zirtirtu dinhmun thlengpha tura Zirlai naupangin a beih nasat a ngaihzia te hretu tan chuan Zirtirtute hi hmuhsit leh nuihzat, vau mai mai chi an ni lo. Diktak chuan mihring theuh theuh hetianga inhmuhsitna rawngkaia inen hi chu thanatthlak thei deuh a ni.

b. An thawhhah man/thawhhlawh an la thei lo fo:
Hnadang thawktuten an hlawh a huntaka an laktheih laiin Zirtirtu thenkhatte chuan an hlawh hi a huntakah an la thei lo fo thin. Mzioramah chuan Contract Lecturers/ Zirtirtu te ah hian a hluar zual. Hei hi a ngaimawhawm takzet a ni.

c. Token Flag/ Car Flag:
Nu leh pa thenkhat chuan an sel fo thin a. Mahse, heng man tlingkhawm atang hian Zirtirtu harsa zual leh natna tuarte tanpuina pek thin an ni. Chuvang chuan tlawmtea lei tura Token Flag leh Car Flag naupangte leitir an ni thin hi i sel lo ngam teh ang u.

Awle, ka ziakthui ta hle mai. Ziahtur awh a dang a la tam a, mahse duhtawk phawt dawn teh ang. Zirtirtu hna hi hna hahthlak tak a nih rualin, a ngaihsan awm a, a tha a, a hlu a ni. Zirtirtu te hi awm ta lose chuan tunah hian hlawh nei lovin, hnathawh nei lovin mipui hi khawlaiah kan vak suau suau ang. Zirtirtute hi kan lei ro hlu, Pathianin kan nu leh pa te aiawha min pek a ni tih i hrechhuak thar leh ang u. Ka lawm e.

Mi eng emaw zat ngainat tak ka nei ve thin a. Zirtawpni hnuhnung bera  thihna puan chul hnu hlipa ropuina enga kalta Ramhlun N Kohhranin G. Lalchungnunga tia a hriat, keini chhungin ‘G-a’ tia kan sawi mai thin kha pa ngainatawm tak nia ka hriat thin a ni a. Kristian duhawm tak niin ka hria a, ringtute tan thihna hi engnge a nih tihte ka ngaihtuah phah.

Khawvelah hian mihring hi kan va han kumhlun lo em!Hetiang a nih lai hian chatuana dam tur anga inngaihnate kan nei thin a, khualzin kan ni tihte hi kan inhre miau lo a, kan vak bo thin. Nunna te hi kan ta a nih loh vei nen Nunna Petu hi kan hre duh lo fo thin.

Nitina hna ka thawh ve na hmunah, lungduh kal hmasa Roliana Ralte hla, Aizawl khawlaia mitdelten an sak thin ka ngaithla a

“Famkim loin awm thin mah ila
Kan hmel ni aiin a la eng dawn si
Kal hmasate nen kan intawk khawm ang
Famkim lohna khawvel kan ngai tawh ngailo ang”

tih chang ka ngaihthlak lai hian kan ina zing tawngtai inkhawm dawn apianga lo lut a, ka pa rawn sawm thintu pa nunnem tak bawk chu ka rilruah a lo lang leh a. Lobo zai a ngainat thu a sawite kha ka bengah a rawn ri nawn leh a, a ngainat em em LOBO hla pakhat Stony tih a tlar khat te mai, “Stony, Happy all the time” tihte kha amah hrilhfiahna ni tlat hian ka hre thar a.Mi hlim thei tak, Lalpaa lawm thin mi a niin ka hmu miau a.

Jeff leh Sheri Easter te nupa hla sak, ‘Lalpa ka lawm e’ tih hla ang kha keini chhungin G-a kan tih thin hian a thupui ber ni hian ka hre thin a. A thunawn te kha, a rilru puthmang sawi chhuahna tur niin ka ngai

“There’s a roof up above me, I’ve a good place to sleep.
There’s food on my table, and shoes on my feet.
You gave me Your love, Lord, and a fine family.
Thank you, Lord, for Your blessings on me.”

Ka In in chung a la nei a, mutna hmun tha tak ka nei a, Ka dawhkanah chaw ei turah a la awm zel a, I hmangaihna kan chungah i lantir zel a, Chhungkaw tha tak min pe a, Lalpa ka lawm e, mal min sawmna vang hian tiin zana a mut dawnin a tawngtai thin khan ka ring.

Mihringte hian khawvel hi ropui kan ti em em fo thin. Buai reng rengin kan awm a, Pathian malsawmna kan dawnte, kan chunga a thatna te hi ka chhiar thiam lo fo thin. Sam ziaka mawi ka tih em em thin, “Kan damchhung nite chhiar dan tur min zirtir ang che, finna thinlung neih phah hialna turin” tih hi kumin hian ka rilruah a chiang zual a. Ka ngaihtuah ka ngaihtuah a, damchhung nite chhiar dan tur zirtir hi chu kan va mamawh tak em tih hi ka thinlungah fiah takin a inziak kulh a.

Kan hmaah hian engnge awm dawn tih kan chhut ngai lo a. Mihring nun reng reng hi tunlai mite chuan kan ngaihtuah ngai ta lo. Leia sulrul leh tuiekin a ei chhiat theih ropuina leh sum leh paiteah kan buai thin. Kungfu thiam hmingthang, King of Kungfu an tih thin Bruce Lee-a fapa thlanlunga thu inziak te chu ka ngaihtuahnaah a lo lang a. Hetiang hian a inziak a nih kha “ Engtik hunah nge kan thih dawn tih kan hriat miau loh avangin hringnun hi belte phai theilo angah riak kan ngai chawk thin. Amaherawhchu engkim mai hi tawp leh tiamchin nei, reilote atana ruat a lo ni si. I naupan laia i hun hlimawm chhinchhiah tlak tak mai, i nunkhaw rahbi pawimawh tak i tuk lai kha vawi engzat nge chhui kir leh theihna hun remchang nei leh thei a i inrin? Tum li emaw, tum nga emaw a ni mahna, chuti zat zat pawh chu a ni kher lovang. Thla eng no nghiai hi vawi sawm engzat nge la chhim leh thei tura i inbeisei? Amaherawhchu, heng thilte hi tawpintai nei loa ngaih a va awl teh lul em?” Hengte aia thudik hi mihringte tan hian phuhchhuah leh a va har tawh dawn em.

Ringtute erawh hi chu kan va vannei em! Khawvela thil ropui ber ber te hi an la chuai anga, Lal ropui ber ber te pawh an la tlawm ang. Pangpar mawi ber ber te hi an la chuai ang.Kan lei taksa pawh hi vaivuta siam a ni miau a, vaivutah a la kir leh ang. Chumi hunah chuan kan ropuina ni a intan ve dawn chauh a ni. Khawvelah hian hrehawmin kan leng thin, mahse rei a ni tawh lo ang.

Khami, mi nunnem tak, mi zawi tak mai, a naupan lai atang tawha mi pawi pawh sawi ngai lo tura ka rin pawh khan a lei thawh rimna a lo chawlhsan ta. Hmanni lawkah pa pakhat hriatrengna hun kan hmanga, a thlan lungah chuan he thu hi a inziak a, “Nikin nia a thawhlehna nghakin a lei taksa chu he lei daiah hian zalh a ni” tih hi. Tlangnuam thlanmuala pa pakhat thlanlungah pawh he thu hi a inziak kalh a,

“He ka lei bawlhhlawh tak hi
Thlana a ngawih hun chuan
Thlarau aw mawi zawkin
Min chhandamna hla ka sa ang”

tih hi. Ringtute tan chuan thihna hi kan nunna a ni a, Pathian rohlu kan nih ang ngeiin chatuana A hnena eng turin kan kir leh dawn a ni.

Engtik hunah nge he kan khualzin kawng hi kan zawh tawp ang kan hre lo. Keini chhungin, “G-a” kan tih thinin Khualzinna a zawh tawp san a nupui leh fanaute pawhin an hre lo. Engtikah emaw, kan hriat loh laiin titha duh mang loa rawng kan bawl ve tauh tauh thinna hmun hi kan la chhuah san ve ang. Nunna petu hnenah engnge kan sawi ang le?

Leiah hian tumah damhlen tur kan awm lo a. Pu Chatuana te meuh pawh an thih thinna khawvelah hian keini pawh kan dam phawt chuan kan la thi em em ang. Chutih hunah chuan ropuina ropui zawkah kan la lut anga, lui kai hmasa te kan la tawk ang. Mi ngainatawm tak nia ka hriat thin, G-a pawh kan han hmu ang. Chutih hunah chuan hmangaihte an inthen tawh lo ang.

He thu ka ziah lai mek hian pindan leh lamah Jim Reeves-a zai mawi tak a lo ri a, he hla hi a sa a:

“ When our work here is done
And the life’s crown is won
And our troubles and trials are oe’r
All our sorows will end
And our voices will blend
With the love ones who’ve gone on before”

Ni e, kan lungngaih a bo anga, hmangaih lungduh kal ta te zai kan la zawm ang. APRIL 2008

Hei hi eng thufing ber nge a nih ka chiang ta chiah lo, engpawh ni se a thu hi dikin i hria em? Kristian nun atang chuan a dik a ni tiraw? thlarau damna tur leh chatuan nunna kan neihna tur chuan kan lei taksa hian boral phah dawn mahse kan thih mai a tul a, ringtu hmasa tamtakte khan an damna tur chu an lo thihchilh tawh a ni. Mahse kan tunlai khawvel kan thlir erawh chuan he thu hi a letlinga zawmin taksa damna kan duh luatah mi tamtak hian boralna kan zawh mek niin a lang.

I lo hmuve ngai em? Kan khawpui lunlaia banner lian pui puia ‘Damna inkhawmpui’ tih intar te, local channel leh chanchinbu lama inkhawmpui leh crusade tam takin mi te hip khawm tura natna chi hrang hrang tihdam a nih dan an chhuahte hi. Chanchintha bute keuva Lal Isua rawngbawlnate kan chhiar chuan mi tamtak a tihdam chanchinte kan hmu a, a ropui a ni. Mahse thil mak tak pakhat awm erawh chu Lal Isua hian a tihdam tam takte hi a tihdam thu puangzar lo tur leh zep tlat tura a chah kher thin hi a ni.

Hei hi a chhan ni awma lang chu Marka 1:40-45 ah khan kan hmu a, a phar tihdam chuan Lal Isua’n zep tura a tih chu zawm lovin a lo va puangzar vak mai a, chumi avang chuan mipuiin an bawr nasat tak em avangin Lal Isua pawh rawngbawl turin khawchhungah a luh theih loh phah ta hial a nih kha. Keini pawh hian damna kan duh luatah Lal Isua kan zinga a lo tel vena tur hi kan dal hlauh thei tlat.

Setana hian hmanraw chi hrang hrang hmangin Kristian te min bei mek a, heng ruihhlo, mipat hmeichhiatna, eirukna etc. te hi chu Setana hmanrua an ni tih a langchiang nghal reng mai, hlauhawm viau mahse sual hnathawh an ni tih a lanchian nghal em vang hian an hlauhawm loh lehling phian a, a hmanraw hlauhawm zawkte ni a lang chu thil tha tak ni a lang si, kan chhungril thlarau nun thlenga min vaw chau tu te hi an ni.

Chu’ng Setana hmanruate chu engte nge ni ang? Han ngaihtuah mah teh, Bible thu hmangin kohhran min vaw phel a, tawngtaina hmangin thenawm khawvengte kan invua in inhek na’n kan hmang a, Pathian thu hmang veka mite diklohna haichhuakin, kohhrana lansarhna leh thusawi thiamna te chuan chapona te mi a siam thin. Bible chhiar, tawngtai leh kohhrana inhman te chu thil tha tak leh ringtu tan phei chuan tihmakmawh ni mahse Setana pawh hian hmanruaah a hmang ve thin tho a ni.
Hetiang bawk hian thil tha tak ni ve si, he ‘tihdam rawngbawlna’ pawh hi tunlaia kan kalpui dan en hi chuan Setana hian hmanruaah a hmang ve mek a ni thei ang em? Lal Isua khan chatuan nunna min pe tur leh kan thlarau chhandam tur a nih kha miten an hre lovang tih a hlau em em a, chu a lo kal chhan ber chu a rawngbawlna peng khat ve mai, tihdamna in a hliahkhuh tur kha a duh lo a ni.
Tunah erawh chuan tisa tihdamna chu inzawrhna’n kan hmang ta a, crusade buatsaihtu te pawhin mipui te hip khawm turin natna chi hrang hrang te tihdam an nih dan kan tlangau pui ta zawk a, mipuite pawhin tawngtai dam thei chu Khawbung thleng thleng pawhin kan pan ta nawl nawl mai a nih hi.

Taksa damna hi a hlu em em a, mahse chatuan nunna kan neih loh hlau em em a chumi atan chuan a fapa neihchhun thisen meuh pawh ui zo lo tu kan Pathian hian kum za em pawh dam tling awm mang lo mihring te taksa damna hi a ngai pawimawh ber lovang tih chu a chiang sa reng mai. Kum za pawh dam ila chatuan nena khaikhin tur chuan eng tham a ni si lo.

Damna beiseia damna inkhawm pantu tamtakte hian thlarau damna kan beisei tel kher lem lova, tamtakte phei chu chhungte leh thian thaten, “I dam ve mial maithei asin…”  ti a an bengvar chawpte kan ni. Hei vang hian tihdamna chang tu tamtakte pawh hian kan nunhlui kan kalsan chuang lova, Bible-a Lal Isua tihdamte kha chuan thlarau damna chang telin an nun kha thlak danglamin a awm thin asin.

Chuvangin tisa damna tlangaupui lam hi chu dahtha hrih tawh ila, thlarau damna hi i tlangaupui leh tawh zawk ang u. An thlarau damna nei tura kan pui thei a nih chuan kan dil hma hauh pawha kan mamawh zawng zawng min hriat sak vektu (Mat 6:8) chuan tul  a ti a nih chuan tisa damna chu a thlen em em ang. Thlarau damna chang tawhtu chuan he damchhung tawite hi an lungkham teh lua bawk lova, chatuan ram thlen hlan chu a n nghakhlem em em tawh zawk thin a ni. Lal Isua chatuan nunna min petu a nihna hi taksa tidam tu a nihna ai hian i lansarh tir hram ang u. Setana hian kan taksa tihdama kan thlarau hremhmun lama hnuh liam hi a thei ve tho asin.

Eng ang a natna khirh veitu pawh ni la Lal Isua hi taksa damna mai ni lo, thlarau thlenga damna pe thei tu anih hi tihtakzeta ringtu leh pawmtu i nih phawt chuan damna khawmpui kher i pan a ngai lo, i inchhung ngeiah pawh khan damna chu i chang thei asin. He thu ka ziah avang hian tunlai tihdam rawngbawlna te hi Setana hmanrua an ni vek e ka tihna a ni lo, Pathian ropui inpuanchhuahna tamtak chu a awm ngei mai, mahse fimkhur tak a kan kalpui loh erawh zawngin boralna lamlian min zawh tir tu a chang thei tlat a ni.

Mizo te tan thu lawmawm – kan ziakmi chhuanvawr Pu Vanneihtluanga chuan blog a siam ve ta. A phur viau ni tur a ni, nizan mai a piang a blog hian darkar 24 chhungin post 4 lai a nei hman Hetah hian vanneihtluanga.blogspot.com

Kum sawm zet a vei ta. Khawvela sikul tha ber nia ka hriat thin Synod High School kha ka hmu leh ta ngai lo reng reng a. Chu sikul ka hriatrengna thil tam tak pawh ka theihnghilh zo ta. Kei erawh chu ka la ngai rengin ka hria a, ka mizia pawh a la danglam chuangin ka hre lo. Rawlthar sa inphut tha nelh nawlh thin kha tlangval sa pan tak ka ni ta thung a.

Kha sikulah khan hlim em emin kan kal thin a. Sikul kawmthlanga Boys Hostel-ah kan awm a. Ni tinin, sikul lam panin step chhawr dawh chho zet mai chu kan zawh tauh tauh thin a.

Kawr var leh kekawr rawng uk da hma taka inthuam khan ni tin maiin lehkhabu nen kan inpawm bawr ve ur thin a. Pu Lalthanzama, chhing duar duara a nui kha kan hmu ni tin thin a nih kha.
Hmangaihna an tih hi a awmzia ka zir tan a, kha sikulah khan. Tun thleng hian ka la zir zo lo. Hmangaihna chuan natna te, khawharna te a keng tel thin tihte chu ka hre thiam ve fe tawh a. Hmangaihna chuan hriatthiamna a mamawh a ni tihte pawh ka hre thiam ve tan ta. Hmangaihna avang hian mipa, luhlul leh inti pa ve tak pawh hi a dam chhungin a lo vahvaih theih dawn nite pawhin ka hre ta.Kum sawm kal ta kha: Pawl sawm kan zir lai khan khawvelah hian kan duh duh kha a thleng thei niin kan hria a. Kan duh ang angin a vir mai thin ni khan kan hre thin. Lalchawimawia te nen tlar khatah kan thu a, milem kan ziak thin.

Hmeichhe tlar, tlar hmasa ber dawttu sirah chuan tleirawl duhawm tak hi a thu thin a. A sam dum hlap mai chu a dar thlengin a zuah a, hmai bial lam lek lek a ni. Mawi takin a nui thin. Aw ngaihnobei tak a nei a, thiante zingah a tawng ve ngai mang lo.

Kei ve kha ring deuh deuhvin ka tawng a.Chawlh lawk laiin Corridor-ah kan ding thup a, Ramfangzaua leh David Lalvensanga ka hnial dang thin!Pawl sawm kan zir kum khan kan pindan kha sikul chhawng chung zawkah kan awm a.Kan pawl kha, pawl danga mite khan min en thup thin.

Khawvelah hian mite’n ‘Ngaihzawng’ an tih ang hi an nei thin a, an lungte a lenga, an mittui te pawh a tla thin tih reng reng kha kan hre ve lo a. Sangha Weekly kan tia, Lehkhapuan phek li khatin pawl puite fiamthua bawlzanna kha kan ziak kur ngiai nguai thin. Kan hlim viau zel.

Tum khat chu thil danglam tak mai kan ngaihtuah a, Chawia-te nen. Kan pawla tleirawl duhawm tak mai chhiar atan chuan nitin lehkhathawn kan ziak ta thin a nih kha. Kan pek hmasak ber ni kha chuan mak a ti khawp mai. A nuia, ngawi rengin a la a. A hnuah a chhiar tih ka hria. Engmah min hrilh zui chuang lo.

Tuk tin kan pe ziah a. A tawpah ka hming kan ziak ziah. Ngawireng hian a lo la ve mai a. A chhiara, engmah a sawi ngai chuang lo. Chumi tan chuan lehkhathawn kan ziak thin tih mi dangte pawhin an lo hria a, mahse, eng hu-ah mah an ngai lem lo a, engmah an sawi ngai chuang hek lo. Khawiah tehlul khan keini’n thutakin chutiang thil chu kan ti dawn lo tih hre miau hlawm hek!

Mahse, hmeichhe pakhat chuan a lo ngai thutak teh tlat a, chu lehkhathawn lo chhiar thintu chuan.

Kan hostel chu inrinni vawi hnihnaah hian kan lengchhuak ziah a. Zirtawpni tumkhat chu, a tuka an in a leng turin min sawm a. Kei chuan ka lo “aw” mai a.Amah chauhin a awm dawn tihte a sawi a. Ka ngaihtuah zui lo a.

A tukah chuan Mission Venga in lian tak pakhat kawngkhar pakhat chu ka kik kauh kauh a. Tleirawli chuan a rawn hawng a. Ka lut a.

Sawi tur tam tak nei hmel a pu a. Mahse, a ngawi reng a. An in chu a nuam hle mai tihte ka sawi a. A nui mai a. Ka lehkhathawn ngaihnawm a tih thin thute min hrilh a, a mumangah min hmu thin tihte a sawi a. Kei chu ka nui a. A hmel chu a tha ngang mai. Sikul form a hak loh chiah chuan a lo nalh zual. Chu em chu ka hmu thiam ve a. Uangthuang deuha chawia te nen lehkhathawn kan ziah thin chuan a rilru a lo hneh hle tawh tih erawh chu ka hre thiam lo.Ka mawl thin em a. Ngaihtuah te kha nei ngai vak hek lo i.Hmeichhaite hian hmangaihna te hi an ngaihtuah ve thin ang tihte kha ka hre pha ve ngai lo a. Tute’n emaw keimah ngei chu min lo hmangaih ve ang tihte phei chu ka ngaihtuah lo hrim hrim!

Chumi ni chu ni danglam a ni a, ka tana khawvel thar a inhawnna ni a ni. Tleirawli nena khami nia kan thusawi dunzawng zawngkha ka hre tawh mang lo. ‘Min duh ve hle a ni’ tihte pawh kha ka hrethiam chuang lo a.Chulam chu ka hrethiam ve tan dawn ta a ni.

Thawhtanni a lo thleng a. A lehkha tur Chawia nen kan ziak zo leh vek tawh. Kan pek hmain lehkha pakhat hi ka dawng a. Kan lehkhathawn lo dawng thintu lehkha chu a lo ni a. Ka chhiar a. Thil tam tak a hriatthiamloh a awm thu te, min hngaihtuah reng thin thute, min hmangaih ni hiala a inhriatthute a ziak a. Chu lehkhathawn avang chuan nuihzat lo tura min duh thu te pawh. Thu thlum tak taka lehkhathawn ziah te kha chu ka thiam ve viau tawh na a, hmangaihna tih te kha chu ka lo la hre thiam ve hauh lo!

Ka duh ve a nih phawt chuan ka tana a rinawm reng tur thute pawh chu lehkhathawnah chuan a ziak tel a. Ka ak tha a. Ni lengin engmah ka sawi lo a, lehkhathawn ziaktu chu ka be miah lo bawk. A tukah pawh chuan a lehkha tur ka ziak lo a, ka be hek lo.

Ka ngaihtuah miah lo emaw ka in ti a, mahse,‘min duh phawt chuan i tan ka thinlung kawngkhar ka hawng reng a, i tan ka rinawm tlat ang’ tih thu chuan ka ngaihtuahna a luah reng a. Nilaini nileng pawh chuan ka la be chuang lo a. Zana ka mutnaah erawh chuan chu lehkhathawna thu inziakte chu ka ngaihtuahnash chuan fiah takin a lang kalh zel a. Zirtawpni chuan dar rik hmain as bulah ka kal a, a kutah chuan lehkhathem ka hmeh bel a. He thu te mai hi ka ziak a, “Ka hmangaih che ni ngeiin ka inhria” tihte mai hi.

Tichuan, kan inngai zawng ta a. Tleirawl inngai zawngte chu engtinnge an awm thin kan hriat kha.

Sikul hungchhunga khiang buk hlima thutthleng an siamah chuan Week kan hman laiin kan thu dun a. Tumah an awm hnai lo a. Khiang buk kiangah chuan thu kan tiam a. Engpawh lo thleng se, rinawm zel turin. Khiang kungah chuan ‘Grace+Rc Forever’ tih kan ker a. Chu chu kan thuhretu a ni.Inpelhsawlh:Matric kan pass a, kei Shillong lamah ka zir zawm a. Kan sikulah chuan a ni chu a lut chhunzawm zel a.Kan hlim zel a, kan inhmu ngai mang lo na a, kan inngai em em a.

Ngaihzawng dang a nei tih an sawi ka hria a, biak pawh ka tum a. Ka be pawh thei der lo a. Chawlh hmangha kan hawin nikhat chu Treasury square-ah tlangval pakhat nen an kal dun hi ka tawk a. Hmachhawn luih talh ka tum naa, min hmu miah lo nge , ngawi rengin min kal pel a.

Biak pawh tumna reng reng ka nei ta lo a. Mi rawn be zui ngai ta bik lo. Bangalore-ah a awm tihte chu mi sawi ka hria a, ka buaipui duh ta lo a. Ka thinlung erawh a na hle.

Hun te a liam zel a. Ka nunah thil tam tak a lo thleng a. A liam leh thin a. Ani kha ka hre reng thin a. Ka thinlung chu thuk takin a hliam a. Barapani nitla turte chu ka lunglen ti zualtu mai a ni a. Barapani tui champut mai, zan thla engin a han chhun tle siar siar maite chu ka hrehawmna belhchhahtu a ni ta zawk a. Far thing ding thelh sungte chu tleirawli min hriat chhuah tirtu a ni ta zel a. Union Christian College a zirlai vei suau suau thinte lakah chuan ka hrang daih hian ka hre thin.Inneihna:Khiangbuk hriatpui a thu kan tiam atang khan kum sarih zet a liam leh tawh a.Union Christian College ka chhuahsanna pawh kum hnih zert a liam leh tawh a, Eizawnna lamah buai em emin hun ka hmang ve tawh. Nagaland tlangram nitla turin a cheimawi thin Arenla-i te, Manipur phaizawl mawi takin a chawilen Suchitra-i te, Zothlifimin a awih tlei Nute-i te pawh ka theihnghilh tan tawh.

Lalhmangaihi te inah zan khat chu ka leng a. An dawhkanah chuan inneih sawmna card hi a lo let bal a. Kei min sawmna chu a ni hauh lo! Mahse, chu inneihnaah chuan sawm nilo mah ila kal tul ka ti ta tlat a!

Inneihni a lo thlen chuan chawnpui biak in kawtah ka ding vang a. Inneih chhimtu dang chu an lut deuh vek tawh. Pawnah ka la awm a. Car atang chuan inneih kawr ha hmeichhe hmel tha tak pakhat hi a lo chhuak a. A mitah tak ka lo en kal a. A sen tawn tawn a. Pasal nei mai tur mitah chuan mak tihna te, pawi tihna te, inchhirna te, thil tam tak ka hmu a. A hawi let vat a. Biak in lam chu an pan a. A hnungah ka lut ve a. Inneih thutiam an chham ri chu ka hre pha lo.

Ka sual ve bawk a. Inneih inkhawm zawhah thlalak hmain ka chibai ve ngat a. Rinawm taka a pasal nen dam chhung hun hmang duna thutiam hlen thei turin ka duhsak thu ka hrilh a. A hmel en miah loin ka kalsan a, ka haw ta nal nal a.

Chu inneih atanga kar khat hnu chuan Rinmawii’n an ina leng turin min sawm a. Ka va thlen chuan kar hmasa maia pasal nei chu a lo awm ve a. Thil sawi duh a nei tih a sawi a, ka ngaithla duh lo a. Mission Vengthlanga sikul pakhat hungchhunga step sir khiangbuk tlawh turin ka kal dawn tih ka sawi a. A mittui a tla a. A thusawi ngaihthlak sak hram turin min ngen a. Ka beng ka hup a. Ka chhuah san ta a.

Ka hriatthiam loh thil tam tak hrilhfiahna chu a pai tih ka hria a. Chung chu hriat ka chak em em thin kha a ni. Tunah chuan chung chu hriat kher ka duh ta lo. Chatuan khua a var thlenga hriatfiah loh chu ka duh tawh zawk a. Ka thinling na a zual sauh a. Ka vahvaihna kawng chu a kual thui zual sauh a ni tih ka hria a.A tawp mai dawn lo a, chawlhna ka hmu miah lo mai thei tihte pawh ka hria.

Khiang buk chu ka tlawh ta chuang lo a.

Khiangbuk ka tlawh: Kha inneihna ka hman atang khan kum thum a lo liam leh ta. Ka hlim em em thinna sikul chu ka va tlawh a. Chawlhni a ni a.

Khiangbuk chu ka pan a. Eng thil inziak mah a lo awm tawh lo a. Thutthleng ngei pawh kha a lo awm tawh lo.

Kum sawm kal taa tuktion maia hlim taka kan lo zawh thin step-ah chuan ka thu a. Khawvel hi a hlui ta riau hian ka hria a. Boys Hostel naupangte chu an inkhawm vek avangin chulai hmunah chuan engthawm mah awm loin a reh thiap a. Ka hah hluah hluah hian ka hria a. Ka mittui phei chu a tla lo. Mittui tla chi ka ni ve vak lo.  Ka hmelah engthil mah a lang chhuak ve tak tak ngai lo a.  Arenla-i khan mak a tih thu a sawi fo thin.

Inkhawm ban hun velah ka haw a. In ka thlen chuan darthlalangah ka in en a, ka upa thar ta riau hian ka hria a……

Ka dawhkan a lehkhabu leh lehkha phek hrang hrang inchhap nuaih chu ka ching fel a.  Tuna i chhiar zawh tak thu hi ka ziak ta a ni………

Union Christian College chu Meghalaya rama awm a ni a. Barapani tuipui-in a hual vel a ni. Hei vang hian, UCC tih aiin, barapani tia sawi a hlawh mah mah zawk thin. Campus zau tak a nei a, nuam kha kan ti em em thin. North East hnam hrang hrang te fuan khawmna hmun a ni a, campus chhungah vek kan awm a. Ngaihzawng te hial kan nei ve thin.

Muani chu imphal a tanga lo kal a ni a. Chemistry Honours kan la dun a.Ashish-a hnuaiah kum thum chhung zet chemical reaction kan zir chhungah khan, kan pahnih inkarah reaction a lo awm ve a. Kan college kal thinna kha ka damchhungin ka hre reng tawh dawn a ni.

Ani nen khan engtikah mah kan inhmu leh tawhin ka ring lo. A chanchin ka hriat hnuhnung berah chuan Manipur University-ah Chemistry a zirtir a. Chu thu ka hriat lai chuan, Manipur-ah ka zin nghe nghe. Bank lama hnathawk ka ni a. Ka hna chu Bank hna-ah rau rau pawh hna zahawm ber pawl a ni. Muani chuan, pasal a la nei lo a. Kei pawhin, nupui ka la nei bik lo. Muani’n pasal a neih hma chu nupui neih tum lo ka ni chuang lo a, nupui neih hi ka la hmanhmawh lo ve hrim hrim a ni.

Ka rilru-ah chuan ka va tlawh dawn emaw ni chu aw ka ti a. An thenawm pa, UCC-a zir thin tho Chhandama nen kan inhmu a. Ani pawhin min ngai em em thin tihte pawh a sawi nghe nghe a. A phone number pawh ka dil vek a. Tlawhlo chuan, ka Cell Phone-a a no. ka chhinchhiah sa pawh chu ka paih leh ta zawk a. Chhandama chuan kan inhmu tih te, a no ka dil tih te chu a sawi ngei anga. Manipur atanga ka haw hmain tlawh ka tum tih te pawh a sawi ngei dawn a. Ka tlawh leh tak silohah chuan, mak a ti viauin ka ring.

Muani chu nula te lam lek lek, hmai sawl lam, ngo vang mai leh, aw ngaihno bei zet mai a ni. Tu pawhin kum thum zui se chu, an ngai zawng lo thei lo ang. Mipa ngaihsak thiam, nunnem leh ze zawi tak, a tul huna khauh feng mai hi a ni reuh a. Chungte chu, amah ka duhna chhan pakhat a ni. Ze zawi viau e ti lo chuan, a zia chu atlang hrak lawi a. Poetry a tui hle a, saptawng te ina ziak fo thin a. Sap novel a chhiar fo a, amah avang chuan sap novel chhiar ve ka chin phah nghe nghe.

A nui mawi em em a. Ani aia nula nui mawi kha ka la hmuh leh awm reng reng ka hre lo. A mitmeng a mawiin a fiah kak bawk a. Khangte kha ka mitthlaah hian chaing em emin a lang. Sap Thawnthu te pawh tun thleng hian ka la chhiar a. Eng thawnthu pawh chhiar ila, Ka kiangah chuan Muani chu a tel ve zel ni hian ka hre thin.

Kan inthen atang khan mi tam tak an garduate leh tawh a. Keini aia kum ruk zeta hnungte pawh an graduate leh tawh a. A rei leh tawh hle a ni. Chuti chung chuan, Muani hlimthla chuan mi zui zel a. Ka thut, ka din leh ka mut pawh chuan mi kiansan ngai lo ni hian ka hria.

UCC-in kum sawmngana a lawm kha, kan College kal tawp kum a ni a. Golden Jubillee Souvenir pawh a chhuak nghe nghe a. Miss Rebecca-i editor a ni nghe nghe. Chu Souvenir chu tlaiah ka keu mai maia. ka lung a ti leng thar ta riau a, he thu hi ka ziak ta a ni.

Muani’n min haw san dawn tum kha ka la hre reng mai. Kei kha enge maw thil avangin ka la haw hman lo a. Lalte-a te nen thla hnih deuh thaw kan la cham leh a. Session thar zirlaite pawh kan lo hre leh nual hman a ni.

A haw dawn ni khan, kum danga kan lo tlawh fo thin college playground-ah kan va kal leh a. A walkman-ah, ‘Red River valley’ Roger Whitaker-a sak kha kan ngaithla dun a. Sawi tur kan van dun hle. April thla tir a ni a. Khua a la lum lutuk lo. T-Shirt var a ha a, jeans kekawr pawl nen. A incheina chu a inhmeh ngang mai. Thal a ni a, tui a kang vek a. Tui tlin thinna hmunah te chuan kan kal dun a. Kan hun liam tawh hnu te chu sawi dun talh kan tum a. A kal bo dawn maiu a, thil dang sawi a har tlat tawh. Kan han sawi a, kan ngawi leh thin a.

College palyground chhim lam goal ban hnungah chuan kan thu dun a. Ka hriat reng tur leh tur loh te, ka hmangaih reng tur leh tur loh te min zawt a. ‘Ka hre reng anga, ka hmangaih reng dawn a ni’ tiin ka hrilh a. A mit a en chung a, chung thu chu sawi turin min ti a. A mitah chuan kan en a, a mitmeng chu a fiah kak mai a. Chutia, han en tak kalh ah chuana sen ap ap a, ka sawi ngai chu ka sawi nawn leh a. A nui a. Ka fawp a.

Chhun lai a ni a, khua a thiang kak a. Muani chuan zawi sap hian, ‘He chhun ni eng hi tlai lamah khawthlang lamah a liam ang a. Ni a lo tlawk dawnin kawl a rawn eng anga, ni tla tur chuan rangkachak rawngin kawlkil chu a rawn kap ang a. Tin, zan a lo thleng ang. Keini pawh kan inthen ang a, ka kalsan che a tul tawh ang. Kan nunna ngei pawh hi, ni inher thin ang hian a her liam dawn a ni.He damchhung rei lotea nang nen a kan intawng hi ka lawm em em thin a sin” a ti a. Chu thu chu, ka beng hriata ri tawhah chuan thu mawi ber a la ni. Tun hnu a Muani nen kan inzui lai ka ngaihtuah kir hian, Muani khan NUN hi a lo va hre chiang em, Philosophy a lo va nei tha em! ka ti thin.

Loh theih loh vanga inthen tur kan ni a. Mah se, ka thinlung chhungril takah chuan na a awm a. A ni pawh chu a ni ve tho a. Mite chu, an inhmangaih a, inthente an hreh a, an innei thin tihte chu kan hre ve tho a. Kan thawnthu chhiar thinah te pawh chuan chung te chu a awn ve ngei bawk a. Chutiang chu ni mah se, inneih kha kan sawi ri lo hrim hrim a. Kan hma lam hunah kawng thui tak zawh tur a la awm a, kan hre lawk lo a. Engemaw hun laia kan pahnih rilru vang mai a, hmalam hun ngaihtuah lo a lo inneih kha kan ti lo ve ve a ni. kan lehkha zirpui thin then khatte chu an inru haw zui fo. Hmangaihna chhuan lama damchhung kawngpui thuam pawimawh lai taka din laia lo inneih mai kha ka ngaithiam tlat lo a. Ka sawi rik miah lo avangin a ni pawhin a sawi ri maih lo nghe nghe. Hmangaihna hi mi chak lote chhuan lam a ni tiin ka sawi fo thin nghe nghe.

An hawna tur Bus chuan College campus-ah a rawn lam dawn a, tlai dar 5-ah. Chu chuan, keini pahnih chu min pawt then hlen tawh dawn a ni.

Playground-ah chuan dar li thleng kan thu dun a. Kan tawng tlem dun hle. Roger Whitaker-a zai chu kan ngai thla tlut tlut a. Mite inthen tur chu an mittui te a tla thin tihte pawh kan hre dun a. Keini erawh chu, kan mittui a tla lo a. kan chhung ril erawh chu a rum thung a.

Dar 5…… Tlai dar nga hi khawvelah hian vawi tam tak a lo ri tawh thin. Khami tuma tlai dar nga kha, ka tan chuan khawvela dar nga pawimawh ber a ni. Ni tla tur chu rangka chak rawng angina eng deuh phut a. Thli na vak loin a thaw a. Bus chhunga luh dawn chuan, ‘Mangtha’ a ti a, ka inchi bai a, ka kut a thlah veleh ka lu ka bu a. Bus seat hnuhnung ber dawttu tukverh sirah chuan a thu a. A walkman chu mi hnutchhiah a. Chuang tur chin an chuan khah chuan, bus chu a rum vung vung a, a tlan ta muai muai a. Ka lu khum ka phawk a, mi rawn en vawng a. Ka mithmuh atanga a tlan liam dawn thleng chuan a rawn hawi tawk a tawk a, ka lukhum chu sang takah ka lek a, ka theih pa tawpin ka vai a. Muani te chuanna Bus chu a liam a, ka hlimna thlentu pakhat chu a bo ta a. Ka thinlung chu a ruak vek a…Bus tlan ri te kha tun thleng hian ka la hre theiin ka inhria.

Ka nuna mi pawimawh tak pakhat chu a kal liam ta a. A walkman min pek a Roger whitaker-a zai chu Refactory lam pan pah chuan ka ngai thla leh a. Chang thumna chu hetiang hia nih kha.
‘Do you think of the valley you’re leaving
How lonely and dreary it will be
Do you think of the kind hearts you’re leaving
And the pain you’re causing to me’. Ka khup te chu a zawi zo vekin ka hria a. ka chaw ei pawh a tui hauh lo a. Ngawi rengin ka ei a. Tlaia chapela kan inkhawmnaah pawh, zai kan hruai a. Tingtang ka perh a. Kan hla sak kha pakhat mah ka hre lo. Ka perh sual em lo chuan ka hria.

Khami zan khan thla lah kha a’n eng em em khawp a. Ka room tukverh chu ka hawng a. Chu thla eng zet mai chu ka thlir reng a. CHu college a ka khawsak ve chhung kum thum-a ka nun te chu a chiang em em hian ka mitthla-ah a lo lang a. Thlifimin mi rawn chhem heuh heuh a. Thing sang pui pui karah chuan Staff Quarter te chu a lang phauh phauh a. Ka room atang chuan meitei nula hmeltha tak, kan hnuai chaih a mi thin, Shadani-i te in chu a lang ruai ruai a. a pa chu, Office assistant a ni. Shadani-i nui chu a mawi hle.

Muani te chu engchen nge an kal tawh ang tih ka ngaihtuah a. Muani veng tur chuan, Pathain hnenah ka tawngtai ta hial nghe nghe a. A walkman mi hnut chhiahah chuan Engelbert Humperdinck-a zaichu ka ngai thla a. There Goes My everything tih chu ka ngaithla a. Khami zan ang reng reng khan he hla hi mawi ka ti leh ta ngai lo. He a walkman min hnutchhiah hi tun thleng hian ka la kawl a. Hemi khawl hmang kher hi hla ka ngaithla ngai tawh lo a. Ka room-ah a langsar lai berah ka dah a, ka mut dawn apiangin, ka tawngtai hmain ka thlir leh ziah thin.

Zan lam rannung thawm ri cherh cherh tih loh chu thawm dang pakhat mah hriattura awm lo a. Kan hostel a awm ve mi dangte chu hostel danga an len vek avangin keimah chiahin ka awm a. Kan Hostel hi Annex Hostel a ni a. A awmna a fal deuh avangin a reh thin hrim hrim a.Kan warden Rudolf-a chu shillong lamah a awm daih leh nghal a. Kan Hostel tual sira cement hmanga siam thutthlengte chu thla eng hnuaiah chuan a lang chiam em em a. Chutah chuan, Muani nen vawi engemaw zat ka thu din thin a ni.

O Take me back to Barapani

Khami ni atang khan kum tam tak a liam leh tawh a. Kan college kal ve laia kan zirtirtu thin Ajoy-a te, Driver Bah Nirei-a te pawh an thi tawh a. Librarian Lily Hicks, min duh sak em em thintu pawh kha a thi tawh nghe nghe.

Ka lunglen chang hian ka ngaihtuahna hi UCC-ah khan a thlawk kir fo thin a. Thla engin Barapani tui a rawn ka en sur te kha ka hre reng thin a. Far thingsang pui pui mai ding sung mai te kha thlasik khawthiangah khan an sang zual sauh te khan ka hre thin a nih kha.

Rokunga’n Lei Mawina tih hla a phuah kha, Mizoram ai mah chuan, Barapani leh a chheh vel nen chuan a inhmeh zawk daih hian ka hre thin. Chung chu, kan Barapani chu a ni. Kristian Hla bu-a hla pakhat Aw, galili ram Vannei mi tih ka siam dang lam kha ka la hre reng. Chutih lai chuan, B.sc kan zir a, Mawi taka Muani nui ri kan hre thin. ‘AW, Barapani, ram vannei mi, I chhungah muani a leng si’ tiin ka thlak a. Uluk theih tawpin LK-a’n Puanah a ziak a, rawng hringin-puan varah. Muani hnenah ka pe a. Khami tuma a nui hmel han mawi zia kha aw……….

Zanin August ni 30, 2008 a ni a. Chhun lamah ka thainte ho an rawn leng nak nak a. Tlai thim hlim atangin kan thlalak hlui te ka en a. Thlalakah chuan kan hmel chu alang chiang em em a. Kan hriatrengna pui tu tha tak a ni. Chung thlalakah te chuan kan hlimlainia kan thlate chu chiang takin a lang a, kan hlimlaini a kan hmel put thinte pawh chu a hmuh theih a. Kan hlimlaini liamta te erawh chu a kohkir theih tawh si loh.

Ka ngaihtuahnaah chuan, Lalsangzuali Sailo hla sak thin, ‘Ngaiteh, Kumhlui’ tih chu a lo lang a. Ka hriattawk lekin ka computer-ah ka zai tir a. Hetih pah hian, tuna i chhiar mek hi ka ziak bawk a. Chu hla chang khat chu mawi ka ti zual riau nghe nghe.
Tuipui lianin Phairuang a hnawl,
Kawr vai a thlen ang mai hianin,
Ngaiteh, hunin nunhlui a hnawl
Chatuan hmun thleng turin. tih chang kha. Muani chu a ngaihawm thar leh zual sauh a. Amah hriatrengna tur thil chu, a walkman mi hnutchhiahte leh, kan thlalak dun te bakha, ka ngaihtuahna chauh chu a ni ta a. Thil dang tam tak chu ka ti boin, ka ti chhe tawh a. Ka thinlung ata hi chu a bo ngai lo ang. Chu chu, JIm Reeves-a khan a lo sa ve thin nghe nghe a. ‘I forget many things in my life time,
But darling, i won’t forget you’ tihte a nih kha.

Golden Jubillee Souvenir chu ka keu leh a. Phek 70-na a hla chang khat lek chuan ka rilru a hneh thar hle a. Souvenir phek dang dangah pawh he hla hi ziaktu hrang hrangin an tarlang nghe nghe a. Pu Hicks-a khan tum khat chu Chapel-ah achham chhuak nghe nghe.

O take me back again to barapani,
O take me back again,my heart is there
O take me back again to barapani
O take me back again, where all is fair
For in the UCC my heart shall ever be
O take me back again to barapani
He hla hi UCC chanchin mai ni lo a, India hmarchhak zirna chanchinah pawh mi ropui ber tih hial tur, a hre tawh reng rengin an theih nghilh ngai loh, UCC Principal hlui Dr. HJ Taylor-a phuah a ni a. Mi thiam ropui tak a ni a. Nuclear Physics lama mi hmasa a ni.

UCC leh a awmna hmunah chuan Dr. Taylor-a thinlung a awma . Chu hmunah chuan, ka thinlung leh ngaihtuahna tam zawk hi a cham bang ve bawk a ni. Muani nen kan intawnna hmun a ni a. Muani nen kan inthenna hmun pawh a ni bawk.

Zing dar hnih a ni tawh a. Ka chhungte an mu vek tawh a, thawm dang pakhat mah a awm tawh lo. Ka Computer- a Engelbert-a zai ri tih chauh lo chu. Bathlarah ka dak a. Zemabawk lam chu a lo pe tiarh a. THuampui kawng phei a motor tlan chu, a hmalam a eng phe zeuh zeuh a. Zan lam rannung, a hming ka hriat si loh, UCC atanga Muani a haw zan a hram ang chu an hram cherh cherh a. Thlang lam atang thli rawn thaw chuan ka biang a rawn chhem heuh heuh a. a vawt ru surh nghe nghe.

Rei fe ka din hnu chuan ka room-ah ka lut a. Muani Walkman mi hnutchhiah chu ka la thla a, Battery ka vuah a. Roger Whitaker-a zai awmna cassette chu ka thun a. Ka khumah mu chung chuan kum riat zet kal ta a, UCC playground sira far thing kara Muani nen thinlung ip pik taka kan lo ngaihthlak daih tawh, ‘Red River Valley’ chu ka ngaithla leh a. Roger Whitaker-a chu a zai hluah hluah a. Muani nen kan inthenni tlaia Refactory panna Step a ka awmdan ang chuan ka awm leh ta a. Whitaker-a hla thunawn chu hei hi a ni:

‘Please Come back to the Red River Valley,
Please Come back to the heart that is true,
I’ll be waiting my dear in the valley,
I’ll be waiting my darling for you’

Sunday tuk khat chu an pahnih chuan ti hian an inrem siam ta a. Coin an toss ang a, a chak lo zawk chuan lungalhthei laihna khur-ah kum li chhung a thawk ang a, a chak zawk chu a chawm dawn a ni. Pakhat zawk kum li a zir leh chuan a lo haw ang a hna lo thawk kha a chawm leh thung dawn a ni. Coin an han toss a, Albrecht Durer chuan hnehna a chang a, a suangtuahna te tipuitlin turin lemziahna sikulah a kal ta a. Albert erawh chu lungalhthei khurah kum li chhung hnathawka a unaupa chawm turin a chhuak ve thung a. Ngaiteh! kumli a lo vei meuh chuan Albrecht Durer chu lemziak thiam tak a lo ni hman a. Kum li a zawh chuan a chhungte hnenah a rawn let ve leh ta a.

An chhungkua a Albrecht Durer lo let an lawmna-ah chuan chawhlui an kilho a. An hun chu hlimna leh lawmna nui ri in a khat a ni. Albrecht Durer chu a lo dingchhuak a, “ka vanneihna hi ka unaupa inpekna zar liau liau a ni a, chuvang chuan kei hian hnathawk ve tawhin ka chawm ve dawn a ni.” a rawn ti chhuak a. Kilkhatah chuan Albert hian kut khur der der chungin. “A theih tawhloh..a tlai tawh..a tlai tawh..” alo ti chuai raih a. Albert-a chuan lungalhthei khur a hnarim tak a thawhlai khan a kut a hman rim luatah natna pakhat arthritis an tih chu a lo vei a ni. “Unaupa, kum li chhung a hna ka thawhlai khan ka kut te hi vawikhat tal chu an tliak vek a sin..ka tan chuan a tlai tawh..a tlai tawh a ni” a ti a.

Mi tamtak chuan Albrecht Durer, German mi Renaissance painter thiam tak kuthnu tamtak nei ni in kan hre thin a. A lemziah tamtak zinga hriathlawh ber pakhat chu “Kut” ti a a vuah kha a ni. Albrecht Durer chuan atan a inpe a unaupa kut lem chu a theihtawkin a ziahsak a, color mai bakah mittui pawh lemziah ah hian a seng nasa hle ang. Mite chuan he lemziah chhan an an han hriatchian chuan an thinlung a khawih em em a,”Kut” tih mai duh tawklo in “tawngtaina kut” tiin an thlaksak ta a ni. He lemziak hi han en mah teh…tawngtaina kut mite tan a inpekna a lang tel tlat a sin! I hmu ve fo tawh thei bawk.

kakhawvel.blogspot.com (HJ request vangin ka han let pawp pawp a ni e)